اصالت وجود و اعتباریت ماهیت بتقریر علامه طباطبایی
الموضوعات : Studies on Sadrian philosophers and commentators and critics of Mulla Sadra
1 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
الکلمات المفتاحية: اصالت وجود, اعتباریت ماهیت, علامه طباطبایی, نهایة الحکمة,
ملخص المقالة :
از آنجاکه حکمت متعالیه بر پایۀ اصالت وجود است و عمدۀ نوآوریهای آن ریشه در این اصل دارد، ژرفاندیشی و دقت نظر در اینباره، در شناخت صحیح نظام حکمت متعالیه نقشی اساسی دارد. امروزه آموزش فلسفۀ اسلامی در حوزه و دانشگاه با بدایة الحکمة و نهایة الحکمة علامه طباطبایی آغاز میشود. تقریر علامه دربارۀ اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، دقیق و همراه با نوآوری است. با اینهمه، مدرسان فلسفه فهم و تفسیری یکسان از اصالت وجود بتقریر علامه طباطبایی ندارند. عدهیی بر این باورند که مطابق تقریر علامه، ماهیت بهرهیی از واقعیت خارجی ندارد و صرفاً تصویری ذهنی است که حکایت از وجود دارد. در مقابل، گروهی میگویند تقریر علامه مستلزم نفی ماهیت از موطن واقعیت نیست. دستهیی دیگر اما، با ایراد اشکال بر تبیین علامه، معتقدند واقعیت مابازاء وجود و ماهیت هر دو است. این اختلاف نظرها سبب شده تفسیر اصالت و اعتباریت نیز دچار ابهام شود. نوشتار پیش رو، با تبیین دقیق تقریر علامه از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، نشان خواهد داد که اولاً، از منظر علامه طباطبایی متن واقعیت از آنِ وجود است و ماهیت ـگرچه منشأ انتزاع داردـ مابازاء خارجی ندارد. ثانیاً، انتقادهایی که عدهیی بر تقریر علامه وارد ساخته و به مابازاء داشتن ماهیت در متن واقع گرویدهاند، با اشکالاتی مواجه است. تبیین دقیق معنای اصالت و اعتباریت و نشان دادن این مهم که مابازاء نداشتن ماهیت، برابر با منشأ انتزاع نداشتن آن نیست، ازجمله دستاوردهای این تحقیق است.
آملی، محمدتقی (بیتا) درر الفوائد تعلیقة علی شرح المنظومة للسبزواری، قم: اسماعیلیان.
امینینژاد، علی (1402) نهایة الحکمة؛ تعلیقات علی امینینژاد، قم: آل احمد.
امینینژاد، علی (1403) بنیاد حکمت؛ پژوهشی در اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، قم: آل احمد.
جامهبزرگی، محمدجعفر (1402) «دیدگاه علامه طباطبایی دربارۀ اصالت وجود و سازگاری آن با نظریۀ حرکت جوهری»، حکمت اسلامی، شمارۀ 4، ص121ـ103.
خرسندی امین، حسین (1403) «ماهیت؛ حکایت از وجدان یا فقدان؟»، شناخت، شمارۀ 17، ص270ـ253؛ DOI: 10.48308/kj.2024.237380.1282.
خرسندی امین، حسین (1404) «بررسی رابطۀ کثرت ماهوی با تشکیک عرْضی وجود»، خردنامه صدرا، شمارۀ 119، ص110ـ91؛ DOR: 20.1001.1.15600874.1404.30.3.3.8.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومه؛ بهمراه تعلیقات حسنزاده آملی، تهران: نشر ناب.
سهروردی، یحیی بن حبش (1392) حکمة الإشراق، بهمراه شرح قطبالدین شیرازی و تعلیقات صدرالمتألهین، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق) نهایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1376) اصول فلسفه و روش رئالیسم، بهمراه پاورقیهای مرتضی مطهری، تهران: صدرا
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا) بدایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامي.
فیاضی، غلامرضا (1398) تعلیقات نهایة الحکمة، قم: مؤسسه امام خمینی(ره).
مدرس زنوزی، آقاعلی (1378) مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی مدرس طهرانی، بکوشش محسن کدیور، تهران: اطلاعات.
مطهری، مرتضی (1376) مجموعه آثار، تهران: صدرا.
معلمی، حسن (1392) «ماهیت: حقیقت یا سراب؟»، آیین حکمت، شمارۀ 17، ص206ـ189.
ملاصدرا (1381) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج6، تصحیح و تحقیق احمد احمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
