تحلیل جرم‌شناختی ازدواج اجباری در افغانستان در پرتو نظریۀ ساختارگرایی اجتماعی
الموضوعات : پژوهش مسائل اجتماعی ایران
حمیدرضا دانش ناری
1
,
عبدالملک پارسا
2
1 - استادیار گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 - دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
الکلمات المفتاحية: ازدواج اجباری, مردسالاری, افغانستان, خشونت علیه زنان و ارزش‌ها.,
ملخص المقالة :
ازدواج اجباری، ازدواجی است که بدون رضایت واقعی یک یا دو طرف ازدواج واقع شده است. ازدواج اجباری به عنوان یکی از مصادیق مهم خشونت علیه زنان، پیامد‌های زیانبار و درازمدت برای قربانیان این جرایم و جامعه در پی دارد. با وجود جرم‌انگاری و حمایت کیفری از حق آزادی بر ازدواج در قانون منع خشونت علیه زنان در نظام حقوق کیفری افغانستان، آمار‌های گستردۀ این جرم بیانگر شکست رویکرد کیفرگراست. از این‌رو پژوهش حاضر درصدد تبیین علت‌شناختی اثر ساختار اجتماعی بر ازدواج اجباری است. این مطالعه از نوع کیفی بوده، با رویکرد تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با شش نفر از معتمدان و بزرگان محلی شهرستان نجراب جمع‌آوری و با روش تحلیل مضمون تحلیل شد. تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی سه مقوله اصلی شد که مفهوم «ساختار اجتماعی ازدواج اجباری» را تبیین می‌کند. این مقوله‌ها شامل نهادهای فرهنگی جنسیتی، فشار هنجارهای اجتماعی و وابستگی اقتصادی دختران به خانواده بود. یافته‌های پژوهش بیانگر ارتباط زمینهمند میان ساختار اجتماعی و ازدواج اجباری است. تعریف جایگاه و منزلت اجتماعی نابرابر برای زن و مرد در قالب نهادهای فرهنگی جنسیتی مانند مردسالاری، پدرسالاری، عاجزه، فشار هنجارهای اجتماعی و وابستگی اقتصادی دختران و نابرابری قدرت در خانواده باعث سلب قدرت تصمیم‌گیری از زنان و دختران و افزایش میزان ازدواج اجباری می‌شود.
اشنایدر، ایرنه (1389) «پیشرفت‌‌‌های اخیر در قانون خانوادة افغانستان»، ترجمه ضحی سوادکوهیفر و سید علی کاظمی، مجله حقوقی دادگستری، سال هفتادوچهارم، شماره 72، صص 133-149.
افشانی، سید علیرضا و عباس عسکری ندوشن و سمیه فاضل نجف آبادی (1388) «بازتولید نقش‌های جنسیتی در کتاب‌های فارسی مقطع ابتدایی»، نشریه زن در توسعه و سیاست، دوره هفتم، شماره 1، صص87-107.
بخشی‌پور، مریم و حسین آقاجانی مرسا و علیرضا کلدی (1396) «تبیین جامعه‌شناختی توزیع قدرت متقارن و نامتقارن در خانواده و تأثیرات آن بر سبک زندگی زنان (مورد مطالعه: زنان متأهل شهر تهران)»، بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره هشتم، شماره 2، صص 209-232.
https://doi.org/10.22059/ijsp.2018.65060.
برگر، پتر و توماس لوکمان (1403) ساخت اجتماعی واقعیت؛ رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت، ترجمه فریبرز مجیدی، چاپ پنجم، تهران، علمی و فرهنگی.
بوردیو، پی‌یر (1404) سلطه مذکر، ترجمه محسن ناصری‌راد، چاپ پنجم، تهران، آگه.
حسینی‌سیرت، سید مصطفی (1396) «بررسی مفهوم ساختار اجتماعی در اندیشه اندیشمندان علوم اجتماعی»، فصلنامه علمی- تخصصی فرهنگ پژوهش، شماره 31، صص 107-209.
دانش‌ناری، حمیدرضا و مهدیه معالی و الناز نثاری جوان (1403) «ساختار اجتماعی زنای به عنف»، فصلنامه تعالی حقوق، سال پانزدهم، شماره 1، صص171-200.
https://doi.org/10.22034/thdad.2021.524874.1705.
دفتر کمیساریای عالی ملل متحد برای حقوق بشر (1389) عرف و عنعنات ناپسند و تطبیق قانون منع خشونت علیه زنان در افغانستان، هیآت معاونت ملل متحد در افغانستان، کابل.
دیلینی، تیم (1400) نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، ترجمه بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی، چاپ چهاردهم، تهران، نشرنی.
شارون، جوئل (1389) ده پرسش از دیدگاه جامعه‌شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نشرنی.
صدر، عمر (1401) دولت مدرن و هراس از کثرت‌گرایی در افغانستان، کابل، امیری.
عزیز، عبدالعزیز و مرتضی حامد و نورالله صافی (1394) اضرار عرف و عنعنات ناپسند از منظر شریعت و قانون، کابل، وزارت ارشاد، حج و اوقاف.
غدیری، ماهرو (1395) «سن و رضایت به ازدواج از منظر نظام بین‌المللی حقوق بشر»، فصلنامه خانواده‌پژوهی، سال دوازدهم، شماره 45، صص 115-139.
کوئن، بروس (1395) مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه غلام‌عباس توسلی و رضا فاضل، چاپ بیست وهفتم، تهران، سمت.
گروسی، سعیده (1395) جنسیت، جامعه و جامعه‌شناسی، تهران، جامعه‌شناسان.
گیدنز، آنتونیو (1400) جامعه‌شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، چاپ سی¬وششم، تهران، نشرنی.
لوپز، خوزه و جان اسکات (1385) ساخت اجتماعی، ترجمه حسین قاضیان، تهران، نشرنی.
مقدسی، محمد‌باقر و زهرا عامری (1395) «ازدواج اجباری؛ از ممنوعیت‌انگاری تا جرم‌انگاری»، آموزه‌های حقوق کیفری، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره 12، صص 169-198.
مقدم، مریم (1397) «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر شکل‌گیری کلیشه‌های جنسیتی»، دو‌ماهنامه علمی تخصصی پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال سوم، شماره 5، صص 91-105.
موحد، مجید و حلیمه عنایت و مرضیه مردانی (1391) «مطالعه عوامل زمینه‌ای مرتبط با ساختار توزیع قدرت در خانواده (نمونه موردی زنان متأهل شهر شیراز)»، فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دوره اول، شماره 3، صص 159-178.
Amnesty International (2022) Submission to The Un Committee on Elimination Of Discrimination Against Women 91 st Session, 16 June- July 2025.
Antonoplis, Stephen (2023) studying personality and social structure, wileyonlinelibrary.com/journal/spc3.
Askola, Heli (2018) Responding to Vulnerability? Forced Marriage and The Law, University of New South Wales Law Journal, Volume 41, Issue3.
Bai, Tian (2022) The Formation and Impact of Female Gender, Stereotypes, Advances in Social Science, Education and Humanities Research, volume 664, Proceedings of the 2022 8th International Conference on Humanities and Social Science Research.
Baral, Rameshwor (2023) Exploring the Prominent Role of Social Institutions in Society, International Research Journal of MMC (IRJMMC), Volume 4(2). https://doi.org/10.3126/irjmmc.v4i2.56015.
Martin, John L and Monica Lee (2015) Social Structure, Elsevier Ltd. This article is a revision of the previous edition article by F. Chazel, volume 22, pp. 15233–15237, 2001, Elsevier Ltd.
Seelinger, Kim Thuy (2010) Forced Marriage and Aslyum: Perceiving the Invisible Harm, Columbia Human Rights Law Review, Vol. 42, No. 1.
Torres, Núria and Carolina Villacampa (2021) Intervention with Victims of Forced Marriage, Women and Criminal Justice, Volume 32, Issue3.
https://doi.org/10.1080/08974454.2021.1875107.
Udayanga, Samitha (2022) Introduction to Sociology, Module 3 Social Structure, Department of Sociology, University of Ruhuna, Sri Lanka ka samitha@soci.ruh.ac.lk.
UN-Habitat (2019) Global Land Tool Network Gender Strategy (2019–2030) Towards Securing Women’s and Girls’ Land and Property Rights, United Nations Human Settlements Programme.
WLUML (2013) Child, Early and Forced Marriage: A MultiCountry Study, Women Living Under Muslim Laws, London, Website: www.wluml.org.
Wondmagegn, Wuletaw (2024) Social institutions: a review, Sociology International Journal, Volume 8 Issue 5.
