اصول اخلاقی و نحوه مواجهه اخلاقی با دشمن در پرتو آموزههای نهجالبلاغه
الموضوعات : اخلاق و تربیت اسلامی
فاطمه شاکرین
1
,
مجید ابوالقاسم زاده
2
,
احمد غلامعلی
3
,
حمیدرضا شاکرین
4
1 - دانشجوی دکتری، رشته مدرسی معارف، گرایش اخلاق اسلامی دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
2 - استادیار و عضو هیئت علمی گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
3 - استادیار دانشگاه قرآن و حدیث
4 - استاد تمام گروه منطق فهم دین، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: نهجالبلاغه, دشمن, عدالت, جنگ, مواجهه اخلاقی, امام علی(ع).,
ملخص المقالة :
رویارویی با دشمن به قصد چیره شدن بر اوست ولی مسئله اصلی در این نوشتار چگونگی رفتار اخلاقی در عین دشمنی است که بر پایه کتاب شریف نهج البلاغه بررسی میشود . در این کتاب سخنان امیرمومنان در برابر دشمنان متعدد ایشان در فتنه ها و جنگها گزارش شده است و منبع خوبی برای ارائه تصویری دقیق و حکیمانه از مواجهه اخلاقی با دشمن است؛ تصویری که از سویی متکی بر عدالت، کرامت انسانی و تقوای الهی است و از سوی دیگر، مرزهای اخلاقی را حتی در میانه نبرد و خصومت حفظ میکند. پژوهش حاضر، با روش توصیفیـتحلیلی و بر اساس تحلیل محتوای آموزههای نهجالبلاغه، در پی شناسایی و تبیین مفاهیم و رویکردهای بنیادین اخلاقی در مواجهه با دشمن است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که اصولی همچون پرهیز از ظلم، وفای به عهد، رعایت انصاف حتی نسبت به دشمن، کنترل خشم و رعایت حقوق انسانی، در مرکز منظومه اخلاقی امام علی(ع) در تقابل با دشمنان قرار دارد. این الگو، در عین پایبندی به اصول مقاومت و دفاع مشروع، از سقوط به ورطه انتقامجویی، تحقیر و خشونت غیرضروری جلوگیری میکند و الگویی متعالی از اخلاق حاکم بر نبرد و دشمنی ارائه میدهد. این مقاله میکوشد نشان دهد که آموزههای نهجالبلاغه، ظرفیت آن را دارند که به عنوان مبنایی نظری و راهبردی برای بازاندیشی در اخلاق جنگ و مقاومت در فضای معاصر جهان اسلام بهکار گرفته شوند.
قرآن کریم
نهجالبلاغه، صبحی صالح
ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله (1404ق)، شرح نهج البلاغة، محقق ابراهیم، محمد ابوالفضل، 20ج، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشي النجفي (ره).
ابن شهر آشوب مازندرانى، محمد بن على، (1379 ق) مناقب آل أبي طالب عليهم السلام (لابن شهرآشوب)، 4جلد، علامه - قم، چاپ: اول.
ابنکثیر، إسماعيل بن عمر، (1407 هـ - 1986 م) البداية والنهاية، دار الفكر.
ابنمیثم، میثم بن علی (1404ق)، شرح نهج البلاغة، تهران: دفتر نشر الکتاب.
آملی، عزالدین بن جعفر (بیتا)، ترجمه و شرح نهجالبلاغه، مشهد: آستان قدس رضوی
بلاذری، احمد بن یحیی، (۱۴۱۷ق) جمل من أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، با اشراف مکتب البحوث والدراسات، بیروت، دار الفکر.
ثقفى، ابراهيم بن محمد بن سعيد بن هلال، (1395 ق) الغارات( ط- الحديثة)، مصحح: محدث، جلال الدين، تهران: انجمن آثار ملى.
جعفری، محمد تقی (1376)، ترجمه و تفسير نهج البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خويي، حبيب الله بن محمد (1400ق)، منهاج البراعة، مصحح: میانجی، ابراهیم، شارح: حسن زاده آملی، حسن و کمرهای، محمدباقر، 21جلد، تهران: مکتبة الاسلامية.
رفعت، محسن، «رفتارشناسی تحلیلی از رهبری اخلاق مدارانۀ امامعلی(ع) در جنگ جمل مبتنی بر آموزههای نهجالبلاغه»، پژوهشنامه علوی، بهار و تابستان 1400، سال دوازدهم، صص 109 تا 141.
شریف رضی، محمد بن حسین (1407ق)، نهج البلاغة (صبحی الصالح)، قم: مؤسسة دار الهجرة
شوشتری، محمد تقی، (1376) بهجالصباغة فی شرح نهجالبلاغه، تهران: امیرکبیر.
طبری، محمدبن جریر، (1387) تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
الطبري، محمد بن جرير، (1988) تاريخ الامم والملوك للامام، بيروت: مؤسسة الاعلمي للمطبوعات.
كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق (1429ق)، كافي( ط- دارالحديث)، قم: دار الحديث.
ماکیاولی، نیکولو (1399)، شهریار، ترجمه داریوش آشوری، تهران: آگاه.
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى (1403ق)، بحار الانوار، بیروت: دار إحياء التراث العربي
مفردات راغب،
مکارم شیرازی، ناصر، (1375) پیام امام امیر المؤمنین، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
پهلوان، منصور و احمدی آشتیانی، فرهاد، (مرداد 1395) «اخلاق در جهاد از دیدگاه امام علی علیهالسلام»، پژوهشهای نهجالبلاغه، ش49.
