تبیین جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی از دیدگاه ابن عربی و علامه طباطبایی
الموضوعات : کلام اسلامیلطیفه رضائی نسب 1 , سید حاتم مهدوی نور 2 , حسن مهدی پور 3
1 - دانشجوی دکتری، گروه عرفان اسلامی واندیشه امام خمینی(ره) ، دانشکده حقوق، الهیات وعلوم سیاسی ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - دانشیار گروه معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - استادیار گروه عرفان اسلامی،پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی،تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: معرفت نفس, فنا فیالله, وحدت وجود, انسان کامل, علم حضوری, فقر وجودی, ولایت.,
ملخص المقالة :
عرفان اسلامی همواره بر اهمیت معرفت نفس یا خودشناسی بهعنوان راهی برای شناخت خداوند و رسیدن به فنای فیالله تأکید کرده است. در این مقاله که با رویکردی توصیفیـتحلیلی و تطبیقی نگاشته شده است، دیدگاه دو متفکر برجسته یعنی محییالدین ابن عربی و علامه سید محمدحسین طباطبایی درباره جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی تبیین شده است. ابتدا با استناد به منابع اصلی نظیر فصوص الحکم و الفتوحات المکیة ابن عربی و نیز تفسیر المیزان و رسالۀ ولایة علامه طباطبایی، اهمیت خودشناسی در سیر و سلوک و حدیث نبوی «من عرف نفسه فقد عرف ربه» بررسی شده است. سپس نقش معرفت نفس در نظام فکری ابن عربی (با تأکید بر مبانی هستیشناختی او مانند وحدت وجود و مفهوم انسان کامل) و در نظام فکری علامه طباطبایی (با تأکید بر مبانی فلسفی او همچون علم حضوری و شهود فقر وجودی انسان) بهصورت جداگانه تحلیل گردیده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که هر دو متفکر، معرفت نفس را کلید وصول به حقیقت توحیدی و شرط اساسی فنای سالک در حق میدانند؛ با این تفاوت که ابن عربی به یگانگی وجود و عدم استقلال نفس از حق تعالی تصریح نموده و هر گونه وجود انگاشتن برای سالک را نوعی شرک میشمارد، در حالی که علامه طباطبایی بر حضوری بودن شناخت نفس و ملازمت آن با خداشناسی تأکید کرده و فنای عارف را به معنای رهایی از تعلّقات و اوصاف محدودکننده نفس در سایۀ توحید و ولایت الهی تفسیر میکند. در نهایت، ضمن مقایسۀ تطبیقی اشتراکات و افتراقات این دو دیدگاه، به کاربردهای تربیتی و فلسفی موضوع پرداخته شده و نشان داده میشود که آموزه معرفت نفس و فنای فیالله میتواند در معنویت معاصر الهامبخش باشد.
قرآن مجید
ابن عربی, محیالدین. (۱۴۰۵ق)، الفتوحات المكية. جلد ۲. تحقیق عثمان یحیی، چاپ دوم، مصر.
—. (۱۹۴۶م)، فصوص الحکم. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
احمدی, رضا, و حسن مهدوی. (1398)، “بررسی تطبیقی خودشناسی و معرفت رب در عرفان و فلسفه اسلامی.” مطالعات عرفانی ۱۲, شماره ۲: ۷۵-۹۶.
اخوانالصفا. (۲۰۰۸م)، رسائل إخوان الصفا و خلان الوفا. محقق: بطرس بستانی، بیروت: دار صادر.
امین عاملی, سیّد محسن بن عبدالکریم. (۱۴۲۱ق)، أعیان الشیعة. محققان: حسن الامین (فرزند مؤلف) و پژوهشگران مؤسسة الاعلمی، : دار التعارف.
امینی, عبدالحسین. (۱۴۱۶ق)، الْغَدِیرْ فِی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ الْأَدَبِ. مقدمه سید جعفر شهیدی، قم: مرکز الغدیر.
آقا بزرگ تهرانی, محمد محسن. (۱۴۰۳ق)، الذریعة الی تصانیف الشیعة. بیروت: دار الأضواء (دردسترس: در www.noorlib.ir).
حسینی, علی. (1392)، “تحلیل جایگاه معرفت نفس در اندیشه ابنعربی.” پژوهشهای فلسفی کلامی, شماره ۴۵: ۵۵-۷۸.
رودگر, محمد جواد. (1388)، “معرفت نفس در تفسیر المیزان.” رواق اندیشه, شماره ۱۸.
سراج طوسی, ابونصر. (۱۹۱۴م)، اللمع فى التصوف. محقق / مصحح: رينولد آلين نيكلسون، لیدن: مطبعة بريل (در لوح فشرده عرفان ۳ از مرکز خدمات کامپیوتری نور).
شجاری, مرتضی. (زمستان ۱۳۸۷)، “فنا از دیدگاه ابن عربی و ارتباط آن با معرفت نفس.” فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی, شماره ۱۳.
شیرازی, صدرالدین محمد. (1981م)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شیرازی, قطبالدین. (1383)، شرح حکمة الإشراق. به اهتمام مهدی محقق و عبدالله نورانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
صادقی, محمد. (1396)، “معرفت نفس در اندیشه علامه طباطبایی با تأکید بر المیزان و رسالة الولایة.” اندیشههای فلسفی و کلامی, شماره ۲۳: ۱۱۰-۱۳۴.
طباطبایی, محمد حسین. (بی تا)، بدایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات حوزۀ علمیۀ قم, الف.
—. (1376)، تفسیر المیزان. چاپ پنجم. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
طباطبایی, محمد حسین. (1387)، “رسالۀ الولالة.” در مجموعۀ رسائل, توسط سید هادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.
—. (بی تا)، نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی, ب.
فیض کاشانی, ملامحسن. (۱۴۱۷ق)، محجة البيضاء في تهذيب الاحياء. مصحح: علي اکبر غفاري، قم: انتشارات جامعه مدرس قم.
کاشانی, عبدالرزاق. (1386)، شرح فصوص الحکم. مصحح: جلالالدین آشتیانی، تهران: انتشارات زوّار.
لاریجانی, صادق, و مصطفی عزیزی علویجه. (1378)، “تبیین معرفت نفس از دیدگاه ابنعربی.” پژوهشهای فلسفی کلامی, شماره ۴۵: ۴۵-۶۸.
مجلسی, محمد باقر بن محمد تقی. (1403ق)، بحار الانوار. محقق و مصحح: جمعی از محققان، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مکی, ابوطالب. (1417ق)، قوت القلوب فی معاملة المحبوب و وصف طریق المرید إلی مقام التوحید. مصحح: محمد باسل عیون السود، بیروت: دار الکتب العلمیه (لوح فشرده عرفان 3 از شرکت تحقیقات کامپیوتری نور).
مولوی, جلال الدین محمد بلخی. (1387)، مثنوی معنوی. تصحیح: رینولدالین نیکلسون، چاپ دوم، تهران: کارون.
مهدیپور, حسن, و زهرا عبدالمحمدی. (بهار و تابستان ۱۳۹۷)، “بازخوانی حدیث معرفت نفس بر اساس قرائت عینیت در عرفان ابن عربی.” پژوهش های عرفانی, شماره ۱: ۹۵-۱۱۲.
نجارزادگان, محمد. (14052)، “تدوین الگوی نظری معرفت نفس از دیدگاه علامه طباطبایی.” پژوهشنامه کلام و معارف اسلامی ۵, شماره ۱: ۲۱-۴۵.
Chittick, William C. (2012) In Search of the Lost Heart: Explorations in Islamic Thought. Albany: State University of New York Press.
Nasr, Seyyed Hossein. (2007) The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition. New York: HarperOne
.
