اثر وابستگی به فضای مجازی در فرسایش تحصیلی دانش آموزان (نمونه مطالعه دانش آموزان دختر شهرستان لار)

ملخص المقالة :

پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامعه‌شناختی اثر وابستگی به فضای مجازی بر فرسایش تحصیلی دانش‌آموزان دختر دوره متوسطه دوم شهرستان لار انجام شد. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نوع پیمایشی است. جامعه آماری دانش‌آموزان دختر متوسطه دوم شهرستان لار (مدارس دولتی و غیردولتی) است. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران ۳۳۶ نفر تعیین شد که با روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. داده‌ها با پرسشنامه فرسایش تحصیلی برسو، سالانووا و اسچفلی (۲۰۰۷) و پرسشنامه وابستگی به فضای مجازی یانگ (۱۹۹۶) گردآوری و با استفاده از آزمون‌های همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه تحلیل شدند. یافته­ها نشان داد که وابستگی به فضای مجازی پیش‌بینی‌کننده معناداری برای فرسایش تحصیلی است. بین وابستگی به فضای مجازی و خستگی تحصیلی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. این رابطه برای ابعاد بی‌علاقگی تحصیلی و ناکارآمدی تحصیلی نیز مثبت و معنادار بود. تفاوت‌های فردی (سن) و زمینه‌ای (پایه تحصیلی، وضعیت اقتصادی خانواده و تحصیلات والدین) نیز با فرسایش تحصیلی رابطه معناداری داشتند. نتیجه اینکه هرچه میزان وابستگی دانش‌آموزان دختر به فضای مجازی بیشتر باشد، فرسایش تحصیلی آن‌هاشف شامل خستگی، بی‌علاقگی و ناکارآمدی افزایش می‌یابد. همچنین متغیرهای زمینه‌ای و فردی نقش مهمی در شدت این فرسایش ایفا می‌کنند. لذا پیشنهاد می‌شود برنامه‌ریزان آموزشی و مشاوران مدارس با تمرکز بر آموزش سواد رسانه‌ای و توجه به شرایط اقتصادی و خانوادگی دانش‌آموزان، راهکارهایی برای کاهش وابستگی به فضای مجازی و ارتقای سلامت تحصیلی ارائه دهند.

المصادر:

امجدی، مطهره. (1403). تأثیرات فضای مجازی بر امر آموزش و دلایل افت تحصیلی دانش آموزان. تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش‌وپرورش، 12، صص 206-195.
امیری چگنی، فرشته و عوض زاده، عظیمه. (1404). بازخوانی نظریه یادگیری اجتماعی بندورا در محیط‌های واقعیت ترکیبی. دومین همایش بین‌المللی معلمان برتر، مسجد سلیمان.
باقری اغبلاغی، سودابه و روح‌نواز، مینا. (1404). سواد دیجیتال و سلامت روان دانش آموزان: توازن بین یادگیری آنلاین و فرسودگی تحصیلی. اولین همایش بین‌المللی آموزش نوین: پیوند روانشناسی و تربیت در مسیر تحول آموزشی، ملکان.
رحمانی، زانیار و امانی، احمد. (1404). بررسی رابطه فرسودگی تحصیلی با اعتیاد به اینترنت از طریق واسطه‌گری الگوی ارتباط همنوایی در دانش آموزان متوسطه دوم. پژوهش‌های روانشناختی اجتماعی، 15(57)، صص 152-137.
شرفی، حسین، زارع، سعید، و حسینی، محمد. (۱۳۹۸). بررسی تأثیر فضای مجازی بر تعاملات اجتماعی جوانان. فصلنامه علوم اجتماعی، 13(4)، صص 55-72.
شریفی، میلاد. (1403). ابعاد روانشناختی- اجتماعی وابستگی به فضای مجازی، سومین کنفرانس ملی مطالعات خانواده و مدرسه، بندرعباس.
شهبازی، محمدرضا و جیواد، محمدامین. (1401). مقایسه فرسودگی تحصیلی در دانش آموزان وابسته به فضای مجازی و عادی در شرایط اپیدمی کووید ۱۹. پنجمین همایش بین‌المللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
کاتب، مهین، احمدزاده، رمیصا و حسینی، خدیجه. (1401). بررسی رابطه تیپ‌های شخصیتی و استفاده از فضای مجازی بر فرسودگی تحصیلی (مورد مطالعه: دانش آموزان دختر دوره اول متوسطه شهر سردشت). پنجمین همایش بین‌المللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
کوهنورد، بهرام، اسدیار، مرجان، هنربخش، مرضیه، زارع، محمدرضا و شاه‌محمدی، زهرا. (1400). بررسی اعتیاد به اینترنت و ارتباط آن با کیفیت خواب و افسردگی در میان دانشجویان خوابگاهی دانشکده بهداشت لارستان.
میرزایی هاچه سو، هانیه و نوروزی، فاطمه. (1403). بررسی تأثیرات منفی فضای مجازی و فرسودگی تحصیلی دانش آموزان. پنجمین کنفرانس بین‌المللی و هشتمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری، تهران.
الیاسی، امیر و مقصودی، میلاد. (1401). بررسی رابطه استفاده از فضای مجازی و تیپ‌های شخصیتی بر فرسودگی تحصیلی دانش آموزان پسر دوره دوم متوسطه شهر مهاباد. پنجمین همایش بین‌المللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
Andargeery, S. Y., Altaweel, E. A., Alkorbi, F. S., et al. (2025). Nursing students’ academic burnout: Its prevalence and association with self-efficacy, psychological distress, and quality of learning experience. BMC Nursing, 24, 631.
Andreassen, C. S., Pallesen, S., & Griffiths, M. D. (2017). The relationship between addictive use of social media, narcissism, and self-esteem: Findings from a large national survey. Addictive Behaviors, 64, 287–293.
Bakker, A. B., Alarcon, G. M., & Rodríguez, M. A. (2023). Understanding academic burnout: A tripartite model of exhaustion, cynicism, and inefficacy in education. Educational Psychology Review, 35(1), 15-34.
Bates, T. (2021). Teaching in a Digital Age: Guidelines for Designing Teaching and Learning. Vancouver: Tony Bates Associates Ltd.
Hanhan, Y., Yang, Y., Porpulit, O., Melnichuk, I., & Synitska Т. (2024). A study of cyber-addictions in Ukrainian youth. Amazonia Investiga, 13(78), 124-133.
Hong, S. (2025). The impact of future time perspective on academic achievement: Mediating roles of academic burnout and engagement. PLoS ONE, 20(1): e0316841.
Iuga, I. A., et al. (2024). Emotion regulation and academic burnout among youth: A meta-analysis. Educational Psychology Review.
Jiang, Z., & Benbasat, I. (2020). Virtual identity and social interaction: A symbolic interactionism perspective on online communities. Information Systems Journal, 30(4), 633–660.
Kim, H., Kim, J., & Lee, J. (2018). The relationship between personality traits and Internet addiction: The mediating effect of loneliness. Computers in Human Behavior, 81, 1-8.
Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2020). Social Networking Sites and Addiction: Ten Lessons Learned. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(12), 4386.
Li, J., Ma, Z., & Wang, J. (2020). Peer influence and adolescent Internet addiction: The moderating role of parental monitoring. Journal of Adolescence, 79, 85-93.
Lu, Y., Dang, L., and Tao. Y. (2025). The longitudinal influence of cyberbullying victimization on depression, self-esteem and academic burnout among Chinese adolescents: mindfulness as a mediator. Front. Psychiatry, 16, 1607473.
Männikkö, N., Palomäki, J., Parikka, S. et al. (2024). Establishing Academic Burnout’s Relationship with Problematic Internet Use and Specific Health-Risk Behaviours: A Cross-sectional Study of Finnish Higher Education Students. Int J Ment Health Addiction.
Pereira, M. G. (2025). Burnout risk profiles in psychology students: Relationships with psychological and lifestyle variables. Behavioral Sciences, 15(4), 505.
Savage, M., Warde, A., & Devine, F. (2018). Capitals, assets, and resources: Reconciling and critical sociology approaches. Sociology, 52(1), 36–54.
Schunk, D. H., & DiBenedetto, M. K. (2020). Social cognitive theory and motivation. Contemporary Educational Psychology, 60, 101832.
Selwyn, N. (2021). Education and Technology: Key Issues and Debates. Bloomsbury Publishing.
Suttichainimit, A., & Tuicomepee, A. (2024). Academic burnout experiences of undergraduates since the COVID-19 pandemic: A phenomenological study. Asian Interdisciplinary and Sustainability Review, 14(1), Article 2.
Wang, F. Huang, M. & Qu, J. (2023). The effect of Internet addiction on mind wandering: Resilience and academic burnout as mediators among Chinese adolescents. Social Behavior and Personality: an international journal, 51(2), pp. 1-13(13).
Wang, Q., Chen, X., & Wang, H. (2019). Parental monitoring and adolescent Internet addiction: The mediating role of self-control and depressive symptoms. Journal of Child and Family Studies, 28(10), 2907-2917.
Wei, Z., Hassan, N.C., Hassan, S.A. et al. (2025). The relationship between Internet addiction and academic burnout in undergraduates: a chain mediation model. BMC Public Health 25, 1523.
Yao, W., Hou, H., Yang, P. et al. (2025). The co-occurrence of adolescent smartphone addiction and academic burnout: The role of smartphone stress and digital flourishing. Educ Inf Technol 30, 4987–5007.
Zhang, J., Meng, J., & Wen, X. (2025). The relationship between stress and academic burnout in college students: Evidence from longitudinal data on indirect effects. Frontiers in Psychology, 16.