چالش اختیار و هوش مصنوعی: از انکار متافیزیکی تا جبر سایبری و تهدید اشرفیت انسان
الموضوعات : کلام اسلامی
1 - استاد و عضو هیئت علمی، گروه کلام و الهیات جدید، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: اختیار, هوش مصنوعی, جبر سایبری, علوم شناختی, اشرفیت انسان, امر بینالامرین, شاکله.,
ملخص المقالة :
مسئله «اختیار» انسان، از بنیادیترین مباحث فلسفه، کلام و اخلاق است که مبنای تمایز و برتری انسان بر سایر موجودات به شمار میرود. با ظهور هوش مصنوعی و تلاش برای دستیابی به هوش مصنوعی قوی، چالشهای نوینی در این زمینه پدید آمده است. این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی کلامی-الهیاتی، سه سطح از این چالشها را واکاوی میکند: نخست، انکار نظری اختیار انسان بر اساس یافتههای علوم شناختی و مدلهای پیشبینیکننده هوش مصنوعی؛ دوم، محدودسازی عملی اختیار در قالب «جبر تکنولوژیک» و شکل پیشرفتهتر آن، «جبر سایبری»؛ و سوم، چالش اختیارمندی فرضی خود هوش مصنوعی و پیامدهای الهیاتی آن برای «اشرفیت انسان». یافتههای تحقیق نشان میدهد که مدلهای پیشبینیکننده هوش مصنوعی، هرگز به معنای نفی اختیار متافیزیکی انسان نیست، بلکه تنها بر الگوهای رفتاری ناشی از طبیعت و عادت استوارند و مفاهیمی چون «توبه» و «شکستن الگو» مهمترین شاهد نقض تجربی بر اختیارند. همچنین، در برابر جبر سایبری، راهحل بنیادین نه طرد تکنولوژی، بلکه تقویت دینداری وجودی، فضایل اخلاقی و مفهوم قرآنی «شاکله» در چارچوب «امر بینالامرین» است. در نهایت، حتی در فرض تحقق اختیار حقیقی برای هوش مصنوعی، اشرفیت انسان با تکیه بر نفخه روح الهی، مقام خلافت و پذیرش «امانت» الهی قابل دفاع است. نتیجه نهایی آنکه هوش مصنوعی در بهترین حالت به «اختیار عملکردی» (نه وجودی) دست مییابد و پرسش از اختیار آن، بیش از آنکه مسئلهای فنی باشد، آیینهای برای بازشناسی حقیقت انسان است.
* قرآن کریم
الف) منابع فارسی
جرج، سوزان (۱۳۹۰). دین و تکنولوژی در قرن ۲۱. ترجمه علیاصغر دارایی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
حسینزاده، محمد (۱۳۹۷). «نگرشی صدرایی به آزمایشهای بنجامین لیبت دربارۀ ارادۀ آگاهانه». حکمت و فلسفه، سال ۱۴، شماره ۵۴، ص ۱‑۲۵.
علیزاده، بهرام (۱۳۹۹). اراده آزاد و ناتَعَیُّنگرایی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فصلنامه ارغنون، دوره جدید (۱۳۹۳). «آزادی اراده». شماره ۱ و ۲ (بهار و تابستان ۱۳۹۳)، ص ۳۷۴.
قائمینیا، علیرضا (۱۴۰۰). الهیات سایبر (نظریه انسان مجازی و ایمان سیال). تهران: مجلس شورای اسلامی.
لهمان، جنیفر (۱۳۸۵). ساختشکنی دورکیم. ترجمه شهناز مسمیپرست. تهران: نشر نی.
هایدگر، مارتین و دیگران (۱۳۷۷). فلسفه تکنولوژی. ترجمه شاپور اعتماد. تهران: نشر مرکز.
ب) منابع لاتین
Boden, Margaret A. (2006). Mind as Machine: A History of Cognitive Science. 2 vols. Oxford: Clarendon Press.
Frankfurt, Harry G. (1969). "Alternate Possibilities and Moral Responsibility". The Journal of Philosophy, Vol. 66, No. 23, pp. 829‑839.
Frankfurt, Harry G. (1971). "Freedom of the Will and the Concept of a Person". The Journal of Philosophy, Vol. 68, No. 1, pp. 5‑20.
Frankfurt, Harry G. (1975). "Three Concepts of Free Action". Aristotelian Society Supplementary Volume, Vol. 49, No. 1, pp. 95‑126.
Harris, Sam (2012). Free Will. New York: Free Press.
Heidegger, Martin (1954). "Die Frage nach der Technik". In Vorträge und Aufsätze, pp. 13‑44. Pfullingen: Günther Neske.
Heidegger, Martin (1977). "Der Ursprung des Kunstwerkes". In Holzwege (Gesamtausgabe Band 5), pp. 1‑74. Frankfurt am Main: Vittorio Klostermann.
Libet, Benjamin, Curtis A. Gleason, Elwood W. Wright, and Dennis K. Pearl (1983). "Time of Conscious Intention to Act in Relation to Onset of Cerebral Activity (Readiness‑Potential): The Unconscious Initiation of a Freely Voluntary Act". Brain, Vol. 106, No. 3, pp. 623‑642.
Libet, Benjamin (1985). "Unconscious Cerebral Initiative and the Role of Conscious Will in Voluntary Action". Behavioral and Brain Sciences, Vol. 8, No. 4, pp. 529‑566.
Perconti, Pietro, and Alessio Plebe (2025). Turing's Vision: How AI is Shaping the World. 1st ed. Boca Raton, FL: CRC Press /
