تحلیل تطبیقی اندیشههای تقریبگرایانه آیتالله محمدهادی معرفت و شیخ طوسی: از رویکرد علمی در قرن پنجم تا ضرورت تمدنی در عصر معاصر
الموضوعات : کلام اسلامیمحمدعلی معرفت 1 , محمد معرفت 2 , محمد معینی فر 3
1 - دانشجوی دکتری مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 - دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - دانشیار گروه مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: آیتالله محمدهادی معرفت, شیخ طوسی, تقریبگرایی, التفسیر الأثری الجامع, الخلاف.,
ملخص المقالة :
این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاههای تقریبگرایانه آیتالله محمد هادی معرفت و شیخ طوسی در حوزه وحدت مذاهب اسلامی میپردازد و با بهرهگیری از روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و تطبیقی با رویکرد کیفی، تلاش دارد مؤلفههای تقریبگرایی را در آثار این دو اندیشمند برجسته امامیه استخراج و مقایسه کند. اطلاعات مقاله از طریق مطالعه کتابخانهای، تحلیل متون اصلی مانند التفسیر الأثری الجامع، الخلاف، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، و منابع تفسیری، فقهی، حدیثی، رجالی و کلامی مرتبط، همچنین پژوهشهای تخصصی گردآوری شده است. جامعه پژوهش شامل آثار مکتوب و منتشرشده این دو شخصیت و دیدگاههای مفسران، فقها و متکلمان معاصر درباره آراء تقریبگرایانه آنان است. دادهها با روش تحلیل محتوای کیفی و مقایسه تطبیقی بررسی شدهاند تا مؤلفههایی چون رویکرد به اهل سنت، زبان گفتوگو، روش نقد مخالف، تعامل با منابع حدیثی و فقهی، و تفسیر وحدتمحور قرآن شناسایی شوند. در تحلیل زمینههای تاریخی، اجتماعی و روششناختی، نشان داده میشود که شیخ طوسی در قرن پنجم هجری، با وجود فضای تعصبآلود، رویکردی علمی و غیرتقابلی نسبت به اهل سنت اتخاذ کرده و از زبان تکفیر پرهیز نموده است، در حالی که آیتالله معرفت در فضای نوگرای پس از انقلاب اسلامی، تقریب را ضرورتی تمدنی دانسته و با بهرهگیری از منابع معتبر شیعه و اهل سنت، به بازسازی اعتماد میان فرق اسلامی پرداخته است. در نهایت، مقاله نتیجه میگیرد که طوسی تقریبگرا در روش و آیتالله معرفت تقریبگرا در روش، نیت و هدف است و هر دو نقش مهمی در شکلگیری گفتمان وحدت اسلامی ایفا کردهاند.
قرآن کریم.
ابنحزم، علی بن احمد. (1982 م). الفصل فی الملل و الاهواء و النحل. بیروت: دارالجیل.
ابنخلدون، عبدالرحمن. (808 ق). تاریخ ابنخلدون. بیروت: دارالفکر.
ابنطاووس، علی بن موسی. (1411 ق). الطرائف. قم: دارالمرتضی.
ابنعاشور، محمد طاهر. (1997 م). التحریر و التنویر. تونس: دار سحنون.
اشعری، ابوالحسن. (1415 ق). مقالات الاسلامیین. تحقیق: هلموت ریتر. بیروت: دارالشرق.
برکات، ع. (1385). جریانهای افراطی در جهان اسلام. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
بغدادی، عبدالقاهر. (1401 ق). الفرق بین الفرق. بیروت: دار المعرفة.
جوادی آملی، ع. (1427 ق). ولایت فقیه، ولایت قرآن. قم: نشر اسراء.
جوینی، عبدالملک. (1417 ق). الارشاد الی قواطع الادلة. تحقیق: محمد زاهد کوثری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خطیب، م. (1433 ق). الوحدة الاسلامیة و تحدیات العصر. بیروت: دارالهدی.
دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه. گزارشها و اسناد. قاهره: دارالتقریب.
دورانت، و. (1980 م). تاریخ تمدن (ترجمه: ابوالقاسم پاینده). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (1421 ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
رحیمی، م.، و فتحعلیخانی، م. (1395). «تقریب مذاهب اسلامی در اندیشه معاصر». پژوهشهای وحدت اسلامی، 12(3)، 45–62.
زحیلی، وهبه. (1418 ق). الفقه الاسلامی و ادلته (ج 1–8). دمشق: دارالفکر.
سباعی، مصطفی. (بیتا). اسلام در برابر غرب. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1407 ق). الخلاف. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1410 ق). تلخیص الشافی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1411 ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1415 ق). رجال، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1421 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1412 ق). مجمعالبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
طبری، محمد بن جریر. (1422 ق). تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک). بیروت: دارالکتب العلمیة.
غنوشی، راشد. (1381). الاسلام و الحدیث عن الدیمقراطیة. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
قمّی، عباس. (1367). سفینةالبحار. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی. مقالات و بیانیهها. تهران: مجمع جهانی تقریب.
مریجی، م. (1395). «سکولاریسم و تقریب مذاهب اسلامی». مطالعات فرهنگی و اجتماعی اسلام، 7(2)، 89–104.
معرفت، محمد هادی. (1382). تفسیر و مفسران. قم: مؤسسه التمهید.
معرفت، محمد هادی. (1384). نقش اهل بیت در تفسیر قرآن. تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
معرفت، محمد هادی. (1426 ق). التفسیر الأثری الجامع. قم: مؤسسه التمهید.
نسائی، احمد بن شعیب. (1411 ق). السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
نیشابوری، مسلم بن حجاج. (1419 ق). صحیح مسلم. بیروت: دارالفکر.
الیاده، میرچا. (1374). تاریخ ادیان (ترجمه: فریدون بدرهای). تهران: نشر نی.
