مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری خردنامه صدرا 1560-0874 31 3 2026 6 3 A Comparative Analysis of the Mechanism of Concomitance Between Self-Knowledge and Knowledge of God in Ibn Sīnā, Shaykh Ishrāq, and Mullā Ṣadrā تحلیل تطبیقی مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت ربّ از دیدگاه ابن‌سینا، شیخ‌اشراق و ملاصدرا 49 64 fa محسن ایزدی دانشگاه قم حسن جعفریان دانشگاه قم 2025 11 24 The hadith “Whoever knows oneself has known one’s Lord” depicts a profound and dialectical relationship between “self-knowledge” and “knowledge of God.” The present research provides a comparative analysis of the philosophical deep structures of the “mechanism of concomitance between self-knowledge and knowledge of God” in three intellectual systems of Islamic philosophy. Using a descriptive-analytical method and within a comparative framework, it analyzes how Ibn Sīnā, Suhrawardī, and Mullā Ṣadrā, each with distinct metaphysical foundations, analyze the transition from self-knowledge to knowledge of God. The findings indicate that Ibn Sīnā, within the framework of Peripatetic philosophy and relying on the “static immateriality of the soul” and the “deductive demonstrative method,” designed a two-faceted mechanism: the transition from theism to the immateriality of the soul (metaphysical dimension) and the inference from the immateriality of the soul to knowledge of God (epistemological dimension), in which the “Active Intellect” plays a central role. In contrast, by founding his system on the axis of “light” and “darkness,” Suhrawardī bases the mechanism on the “ontological congruence” of the luminous soul with the Light of Lights. In this view, self-knowledge, as a “recollection” of the original luminous identity and through “practical spiritual journey” and “illumination,” directly and immediately leads to knowledge of God. In the Transcendent Philosophy, relying on “principiality of existence,” “gradation of existence,” “trans-substantial motion,” and “poverty of effect’s existence,” Mullā Ṣadrā presents an ontological mechanism. In this system, self-knowledge is the presential intuitive perception of the soul’s being “absolute relation” to God and is identical to the knowledge of God. The present research not only enriches the history of Islamic philosophy but also responds to the identity and spiritual crisis of contemporary humanity, demonstrating that the path to liberation from “self-alienation” lies in returning to oneself and discovering the mirror-like nature of the soul for the manifestation of the Almighty. حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» رابطه&zwnj;یی ژرف و دیالکتیکی میان «معرفت نفس» و «معرفت رب» ترسیم میکند. پژوهش پیش رو به تحلیل تطبیقی ژرف&zwnj;ساختهای فلسفی «مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت رب» در سه نظام فکری فلسفه اسلامی میپردازد. با روشی توصیفی&zwnj;ـ&zwnj;تحلیلی و در چارچوبی تطبیقی، واکاوی میشود که ابن&zwnj;سینا، سهروردی و ملاصدرا، هر یک با مبانی متافیزیکی متمایز، گذر از خودشناسی به خداشناسی را چگونه تحلیل میکنند. یافته&zwnj;ها نشان میدهد که ابن&zwnj;سینا در چارچوب حکمت مشائی، با تکیه بر «تجرد ایستای نفس» و «روش برهانی قیاسی»، مکانیسمی دو وجهی را طراحی کرده است: گذر از خداباوری به تجرد نفس (بُعد متافیزیکی) و استنتاج از تجرد نفس به خداشناسی (بُعد معرفت&zwnj;شناختی) که در آن «عقل فعال» نقش محوری ایفا مینماید. در مقابل، سهروردی با بنیان نهادن نظام بر محور «نور» و «ظلمت»، مکانیسم را بر «سنخیت وجودی» نفس نوری با نور الانوار استوار میسازد. در این نگاه، خودشناسی بمثابه «یادآوری» هویت اصیل نورانی و از طریق «سلوک عملی» و «اشراق»، بصورت حضوری و بیواسطه به خداشناسی می&zwnj;انجامد. در حکمت متعالیه، ملاصدرا با اتکا بر «اصالت وجود»، «تشکیک وجود»، «حرکت جوهری» و «فقر وجود معلول»، مکانیسمی وجودی ارائه میدهد. در این نظام، خودشناسی همان شهود حضوری «عین&zwnj;الربط» بودن نفس و عینِ شناخت خداوند است. تحقیق حاضر، نه&zwnj;تنها گامی در غنابخشی به تاریخ فلسفة اسلامی است، بلکه پاسخی به بحران هویت و معنویت انسان معاصر است که نشان میدهد راه رهایی «از خودبیگانگی» در بازگشت به خویشتن و کشف آینه&zwnj;وارگی نفس برای تجلی حق&zwnj;تعالی است.

http://kherad.mullasadra.org/en/Article/Download/52201