مروری جامع بر روش‌های نوین مقابله با بیابان‌زایی: معرفی بیابان‌زدایی هوشمند به‌عنوان مؤثرترین روش
محورهای موضوعی : اقتصاد محیط زیست
حمزه سعیدیان
1
,
کهزاد حیدری
2
,
محمود نجفی¬زیلایی
3
,
سعید مهرجو
4
,
مهدي محمدي مقدم
5
1 - استادیار پژوهشی بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اهواز، ایران.
2 - استادیار پژوهشی بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اهواز، ایران.
3 - محقق بخش تحقیقات جنگل ها و مراتع، مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اهواز، ایران.
4 - استادیار پژوهشی بخش تحقیقات اقتصادی، اجتماعی و ترویج کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران.
5 - بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان(شاهرود)، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شاهرود، ایران.
کلید واژه: بیابان, کنترل بیابان‌زایی, روش‌های نوین و هوشمند, حفظ آب و خاک,
چکیده مقاله :
در این پژوهش، بیابان‌زایی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین معضلات محیط زیستی ایران و جهان معرفی میشود که براثر شکنندگی اکوسیستم‌های خشک و نیمه‌خشک و فشار فعالیت‌های انسانی پدید می‌آید. این پدیده به فرسایش خاک، کاهش حاصلخیزی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، نابودی پوشش گیاهی و افزایش گردوغبار منجر میشود و پیامدهای گسترده اقتصادی–اجتماعی مانند بیکاری، فقر، مهاجرت و کاهش امنیت غذایی درپی دارد. بیابان‌زایی تنها به عوامل اقلیمی محدود نیست و ساختار زمین‌شناسی، کیفیت آب و خاک و دخالت نادرست انسان نیز در تشدید آن نقش دارند. با افزایش جمعیت و نیاز روزافزون به مواد غذایی و منابع طبیعی، فشار بر اراضی بیشتر شده و تخریب آن‌ها شدت می‌گیرد؛ درحالی‌که تغییرات اقلیمی نیز وضعیت را بدتر می‌کند. این تحقیق با هدف بررسی و تحلیل روش‌های مختلف مقابله با بیابان‌زایی در ایران و جهان انجام شده و ۲۱ روش مؤثر شناسایی شده است. نتیجه پژوهش نشان داد که ترکیب روش‌های سنتی با رویکردهای نوین، به‌ویژه «بیابان‌زدایی هوشمند»، می‌تواند کارآمدترین راهکار باشد. استفاده از فناوری‌هایی مانند پهپادها و روبات‌ها برای پایش، نقشه‌برداری، بذرپاشی، بازسازی پوشش گیاهی و مدیریت مناطق آسیب‌دیده، ظرفیت بالایی برای کنترل پیشروی بیابان دارد. این فناوری‌ها ضمن افزایش دقت و سرعت عملیات، امکان دسترسی به مناطق دشوار و اجرای برنامه‌های حفاظتی هدفمند را فراهم می‌کنند. در نهایت، تحقیق تأکید می‌کند که حفظ آب و خاک در مناطق بیابانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و اجرای علمی و دقیق روش‌های نوین و سنتی، متناسب با ویژگی‌های هر منطقه، می‌تواند به کاهش سرعت بیابان‌زایی و بازگرداندن ارزش طبیعی این اراضی کمک کند.
This study introduces desertification as one of the most serious environmental challenges in Iran and worldwide, arising from the fragility of arid and semi-arid ecosystems and the pressures resulting from human activities. It causes soil erosion, reduced fertility, declining groundwater levels, loss of vegetation, and increased dust events, with far-reaching socioeconomic consequences including unemployment, poverty, migration, and reduced food security. Desertification is not driven solely by climatic factors; geological structure, water and soil quality, and inappropriate human interventions also intensify it. Population growth and rising demand for food and natural resources increase pressure on land and accelerate degradation, while climate change further aggravates these conditions. This study aimed to investigate and analyze various methods for combating desertification in Iran and worldwide and identified 21 effective approaches. The findings show that integrating traditional methods with modern approaches—particularly “smart desertification control”—can provide the most effective strategy. Technologies such as drones and robots offer substantial potential for monitoring, mapping, seed sowing, vegetation restoration, and management of affected areas. They improve operational accuracy and speed, enable access to difficult areas, and support targeted conservation programs. The study ultimately emphasizes that water and soil conservation in desert areas is of particular importance. Scientific and precise implementation of modern and traditional methods, tailored to the characteristics of each region, can slow desertification and help restore the natural value of these lands.
اسدی، علی، حسینی، سید محمود، عبداله‌زاده، غلامحسین، و قره‌قانی، اردوان (۱۳۸۸). تحلیل عوامل بازدارنده توسعه کشت‌های گلخانه‌ای (مطالعه موردی استان اصفهان). تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، ۴۰ (۱)، ۹۵–۱۰۵. dor:20.1001.1.20084838.1388.40.1.10.7
حسینی، سید علی، توکلی، محسن، رستمی‌نیا، محمود، و فتحی‌زاد، حسن (۱۴۰۰). بررسی اثرات گونه علف‌مار بر خصوصیات خاک مناطق بیابانی (مطالعه موردی: منطقه عین‌خوش، دهلران). مهندسی اکوسیستم بیابان، ۱۰ (۳۰)، ۳۱–50. doi.org/10.22052/deej.2021.10.30.21
دهمرده قلعه‌نو، محمدرضا، شهریاری، علیرضا، صابری، مرتضی، و خطیبی، رسول (۱۳۹۲). بررسی چگونگی بهره‌برداری از منابع طبیعی و اثر آن بر بیابان‌زایی (مطالعه موردی: منطقه هامون سیستان). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، ۲۰ (۴)، ۶۷۹–685. doi.org/10.22092/ijrdr.2014.5807
رضایی، محمدعلی، نیکو، شیما، و کابلی، سید حسن (۱۴۰۲). بررسی اثرات بیابان‌زایی بر وضعیت اقتصادی–اجتماعی مناطق روستایی (مطالعه موردی: روستاهای کلاته‌های شرقی شهرستان میامی). جغرافیا و روابط انسانی، ۶ (۲)، ۲۳۰–256. doi.org/10.22034/gahr.2023.401706.1892
رودگرمی، پژمان، انصاری، ناصر، و فراهانی، ابراهیم (۱۳۹۰). بررسی عوامل اجتماعی–اقتصادی مؤثر در تخریب منابع طبیعی استان تهران. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، ۱۸ (۱)، ۱۵۱–۱۷۱.doi.org/10.22092/ijrdr.2011.102052
شعاعی، ضیاءالدین، کاظمی، رحیم، پرهمت، جهانگیر، نوروزی، علی‌اکبر؛ پیروان، حمیدرضا، شادفر، صمد، و زارعی، مجید (۱۴۰۲). امکان‌سنجی توسعه مناطق بیابانی با استفاده از روش بیابان‌زدایی اقتصادی و رویکرد مدیریت جامع حوزه آبخیز و استفاده از الگوهای موفق دنیا، طرح پایلوت منطقه رضاآباد شهر بیارجمند–شهرستان شاهرود. ترویج و توسعه آبخیزداری، ۱۱ (۴۱)، ۱۳–۳۱. www.wmji.ir/article_709574.html
عابدی باباحیدری، حبیب، فتاحی، روح‌اله، نامدار خجسته، داوود، و صمیمی شلمزاری، زهرا (۱۳۹۶). فناوری گرواسیس، راه‌حلی هیدرولوژیکی در کنترل پدیده بیابان‌زایی و گردوغبار. دومین کنفرانس ملی هیدرولوژی ایران، شهرکرد، ایران. Civilica.com/doc/661702
کرمیان، رضا، و محمدیان، علی (۱۳۹۱). آمایش سرزمین، راهکاری مناسب برای مقابله با خطر بیابان‌زایی در حوزه‌های آبخیز. سومین همایش ملی مقابله با بیابان‌زایی و توسعه پایدار تالاب‌های کویری ایران، اراک، ایران. Civilica.com/doc/222693/
کشاورز، محمدصادق، و دبیری، دانیال (۱۴۰۰). تحلیلی بر امکان استفاده از آبدان در استقرار پوشش گیاهی برای اماکن نظامی و امنیتی مناطق بیابانی. آماد و فناوری دفاعی، ۴ (۴)، ۳۳–56. dor:20.1001.1.28212606.1400.4.12.2.1
کنشلو، هاشم (۱۳۸۰). جنگل‌کاری در مناطق خشک (جلد اول). مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، ۵۲۸ صفحه.
AbdelRahman, M.A.E. (2023). An overview of land degradation, desertification and sustainable land management using GIS and remote sensing applications. Rend. Fis. Acc. Lincei, 34, 767–808. doi.org/10.1007/s12210-023-01155-3
Abdi, O. A., Glover, E. K., & Luukkanen, O. (2013). Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification: Case Study of the Sudan. International Journal of Agriculture and Forestry, 3(2), 40-51. doi.org/10.5923/j.ijaf.20130302.03
Afsharinia, M. (2020). Dealing with desertification and land degradation "Spatial strategies using vegetation". Iranian Associates Publications, 100 pages.
Amiraslani, F., & Dragovich, D. (2011). Combating desertification in Iran over the last 50 years: An overview of changing approaches. Journal of Environmental Management, 92(1), 1-13. doi.org/10.1016/j.jenvman.2010.08.012
Ancin-Murguzur, F.J., Munoz, L., Monz, C., & Hausner, V.H. (2019). Drones as a tool to monitor human impacts and vegetation changes in parks and protected areas. Remote Sensing in Ecology and Conservation, 6, 105–113. doi.org/10.1002/rse2.127
Asl, F.N., Asgari, H.R., Emami, H., & Jafari, M. (2017). Stabilization of drifting sands using micro silicalime-clay mixture as a mulch. Arabian Journal of Geosciences, 10(24), 536-545. doi.org/10.1007/s12517-017-3318-0
Bogunović, I., & Filipović, V. (2023). Mulch as a nature-based solution to halt and reverse land degradation in agricultural areas. Current Opinion in Environmental Science and Health, 34, 100488. doi.org/10.3390/su152115200
Emami, H., Karimi, A., & Mina, M. (2020). Evaluation of the efficiency of different mulches to combat wind erosion of sandy soil. Sustainable Earth Trends, 1(1), 20-26. doi.org/10.48308/sustainearth.2021.98994
FAO. (2022). Evaluation of the project “Action Against Desertification in support of the implementation of the Great Green Wall for the Sahara and the Sahel Initiative, the United Nations to Combat Desertification and Drought action plans in Fiji and Haiti, and South–South cooperation in the African, Caribbean and Pacific Group of States”. Project Evaluation Series, 06/2022. Rome.
Gathara, S. T., Gringof, L. G., Mersha, E., Sinha Ray, K. C., & Spasov, P. (2006). Impacts of desertification and drought and other extreme meteorological events. CAgM Report, 101.
Groasis. (2017). Explanation of the Groasis Technology. https://www.groasis.com/images/scientific_results/Appendix
Honardoust, F., Ownegh, M., & Sheikh, V. (2011). Assessing desertification sensitivity in the northern part of Gorgan Plain, southeast of the Caspian Sea, Iran. Research Journal of Environmental Sciences, 5(3), 205-220.
Jiang, Z., Lian, Y., & Qin, X. (2014). Rocky desertification in Southwest China: Impacts, causes, and restoration. Earth-Science Reviews, 132, 1–12. doi.org/10.1016/j.earscirev.2014.01.005
Kundzewicz, Z. W., Kanae, S., Seneviratne, S. I., Handmer, J., Nicholls, N., Peduzzi, P., ... & Sherstyukov, B. (2014). Flood risk and climate change: global and regional perspectives. Hydrological Sciences Journal, 59(1), 1-28.
Lohmann, S., & Lechtenfeld, T. (2015). The effect of drought on health outcomes and health expenditures in rural Vietnam. World Development, 72, 432–448. doi.org/10.1016/j.worlddev.2015.03.003
Millennium Ecosystem Assessment. (2005). Ecosystems and Human Well-being: Desertification Synthesis. World Resources Institute, Washington, DC.
Podhrázská, J., Kučera, J., Doubrava, D., & Doležal, P. (2021). Functions of windbreaks in the landscape ecological network and methods of their evaluation. Forests, 12, 67. doi.org/10.3390/f12010067
Rastgoo, M., & Hasanfard, A. (2022). Desertification in Agricultural Lands: Approaches to Mitigation. IntechOpen. doi: 10.5772/intechopen.98795
Reichhuber, A., Gerber, N., Mirzabaev, A., Svoboda, M., López Santos, A., Graw, V., ... & Jia, X. (2019). The land-drought nexus enhancing the role of land-based interventions in drought mitigation and risk management. In United Nations Convention to Combat Desertification, Bonn.
Rejeb, A., Abdollahi, A., Rejeb, K., & Treiblmaier, H. (2022). Drones in agriculture: A review and bibliometric analysis. Computers and Electronics in Agriculture, 198, 107017. doi.org/10.1016/j.compag.2022.107017
Robinson, J. M., Harrison, P. A., Mavoa, S., & Breed, M. F. (2022). Existing and emerging uses of drones in restoration ecology. Methods in Ecology and Evolution, 13(9), 1899–1911. doi.org/10.1111/2041-210X.13912
Sacande, M., Parfondry, M., & Cicatiello, C. (2020). Restoration in action against desertification: A manual for large-scale restoration to support rural communities’ resilience in Africa's Great Green Wall. FAO. doi.org/10.4060/ca6932en
Thibault, K.M., & Brown, J.H. (2008). Impact of an extreme climatic event on community assembly. PNAS, 105 (9), 3410–3415. doi.org/10.1073/pnas.0712282105
Veron, S. R., Paruelo, J. M., & Oesterheld, M. (2006). Assessing desertification. Journal of Arid Environments, 66, 751-763. doi.org/10.1016/j.jaridenv.2006.01.021
Wang, Y., Zhao, Y., Yan, L., Deng, W., Zhai, J., Chen, M., & Zhou, F. (2022). Groundwater regulation for coordinated mitigation of salinization and desertification in arid areas. Agricultural Water Management, 271, 107758. doi:10.1016/j.agwat.2022.107758
Wu, C., Xiong, K., Luo, D., & Gu, X. (2022). Progress of Study on Interception of Soil Mulching with an Insight into Karst Soil Leakage Control: A Review. Land. 11, 1984. doi.org/10.3390/land11111984
