الگوی حقوق شهروندی از دیدگاه فقه
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامیآرش علی ین 1 , محمود قیوم زاده خرانقی 2 , سمیرا گل خندان 3
1 - دانشجوی دوره دکتری.گروه الهیات فقه و مبانی حقوق اسلامی.واحد خمین.دانشگاه آزاد اسلامی.خمین.ایران
2 - استاد،.گروه معارف اسلامی و حقوق، واحدساوه، دانشگاه آزاد اسلامی،ساوه، ایران
3 - دانشیار، گروه حقوق، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین، ایران
کلید واژه: حقوق شهروندی, کرامت انسانی, عدالت اجتماعی, حقوق اساسی, فقه اسلامی.,
چکیده مقاله :
مفهوم حقوق شهروندی در جوامع اسلامی، افزون بر مبانی عرفی و حقوقی، ریشه‌ای عمیق در آموزه‌های فقهی دارد. این پژوهش با هدف ارائه‌ی الگوی حقوق شهروندی از منظر فقه اسلامی، ابتدا به تحلیل مفاهیم بنیادین شهروندی، کرامت انسان، عدالت و تکالیف متقابل حکومت و مردم در منابع فقهی می‌پردازد. سپس با بررسی ادله‌ی شرعی- including قرآن، سنت، قواعد فقهی و سیره‌ی حکومتی معصومان - شاخص‌ها و اصولی همچون حق حیات، امنیت، آزادی، مشارکت اجتماعی و سیاسی، مالکیت، دادرسی عادلانه و برابری در برابر قانون استخراج می‌شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فقه اسلامی با تأکید بر ارزش ذاتی انسان و قاعده نفی‌سبیل، می‌تواند چارچوبی منسجم برای حقوق شهروندی ارائه دهد که از یک سو با معیارهای معاصر حقوق بشر قابل تطبیق است و از سوی دیگر، هویت اسلامی نظام حقوقی را حفظ می‌کند. در پایان، پژوهش الگوی پیشنهادی حقوق شهروندی مبتنی بر فقه را ارائه می‌کند که ترکیبی از اصول هنجاری، سازوکارهای اجرایی و الزامات حکمرانی عادلانه است. در این تحقیق از روش توصیفی تحلیلی استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان داده است که به رغم نوظهور بودن اصطلاح شهروندی، ابعاد مفهومی و ضرورت پاسداشت آن، در آموزه های اسلامی موردتوجه و تأکید شارع قرار گرفته است.
The concept of citizenship rights in Islamic societies, in addition to customary and legal foundations, has deep roots in jurisprudential teachings. Aiming to present a model of citizenship rights from the perspective of Islamic jurisprudence, this research first analyzes the fundamental concepts of citizenship, human dignity, justice, and mutual duties of the government and the people in jurisprudential sources. Then, by examining the religious evidence—including the Quran, the Sunnah, jurisprudential rules, and the governance practices of the infallibles—indicators and principles such as the right to life, security, freedom, social and political participation, property, fair trial, and equality before the law are extracted. The research findings show that Islamic jurisprudence, by emphasizing the inherent value of man and the rule of negation, can provide a coherent framework for citizenship rights that is compatible with contemporary human rights standards on the one hand and preserves the Islamic identity of the legal system on the other.Finally, the research presents a proposed model of citizenship rights based on jurisprudence, which is a combination of normative principles, executive mechanisms, and requirements of just governance. This research uses a descriptive-analytical method. The research findings show that despite the newness of the term citizenship, its conceptual dimensions and the necessity of its protection have been considered and emphasized by the legislator in Islamic teachings.
قرآن کریم
بلاغی، محمد جواد (بیتا)، آلاء الرحمن في تفسير القرآن، بیروت: دار إحياء التراث العربي.
جوادی آملی، عبدالله (1389)، انتظار بشر از دین تحقیق محمدرضا مصطفی پور، قم: اسراء.
حرّ عاملی، محمد بن حسن، (۱۴۰۹ق)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل‌البیت، چاپ دوم.
حسینعلی منتظری دیدگاه ها، ص ۱۴۴ - ۱۴۵ و ۲۲۹ – ۲۳۰
حویزی، عبدعلی،(1379)، نورالثقلین، قم: اسماعیلیان.
خلیلیان، سید خلیل،(1380)، حقوق بین‌الملل اسلامی، تهران: دانشگاه تهران، چاپ اول.
زنجانی، عباسعلی (1344)، اسلام و همزیستی مسالمت آمیز تهران دار الكتب العلمية.
سروش محلاتی محمد (1375)، نصیحت ائمه مسلمین» در مجله حکومت اسلامی شماره اول سال اول.
سید خلیل خلیلیان، حقوق بین الملل اسلامی،121
شهید ثانی،(۱۴۱۶ق)، شرح لمعه الدمشقیه، قم: دارالفکر، چاپ چهارم.
شیخ انصاری، مرتضی، (۱۴۱۵ق)، المکاسب، قم: نشر ذوی‌القربی، چاپ سوم.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹)، انتظار بشر از دین، قم: اسراء، چاپ سوم.
شیخ صدوق، (۱۳۸۱)، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.
شيخ طوسي، التبيان في تفسير القرآن، ج ۶، ص ۵۰۳
صاحب جواهر (نجفی)، (۱۹۸۴م)، جواهر الکلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم.
طبرسی، فضل بن حسن، (1995م)، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه، چاپ دوم.
طوسی، محمد بن حسن، (۱۴۰۸ق)، تهذیب الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فیض کاشانی، ملا محسن، (1384)، تفسیر صافی، تهران: انتشارات مرتضوی، چاپ سوم.
کلینی، محمد بن یعقوب، (۱۴۰۷ق / ۱۳۶۵)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ هشتم.
مجلسی، محمدباقر، (۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م)، بحارالأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دوم.
محقق حلی، (۱۴۰۹ق)، شرایع الإسلام، قم: نشر اسلامی، چاپ دوم.
محقق داماد، سید مصطفی، (1384)، فقه حقوق بشر، تهران: نشر نی، چاپ اول.
محمد تقی مصباح یزدی نظریه حقوقی اسلام، ج ۱، ص ۲۸۸
محمد تقی مصباح یزدی، نظریه سیاسی اسلام، ج۱، به نقل از غلامرضا بهروز تک جهانی شدن و اسلام سیاسی در ایران، ص ۴۸۰
محمد حسین طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج ۱۳، ص ۱۵۶
محمد حسینی الامام الشهيد السيد محمد باقر صدر، ص ۳۴۶
مصباح یزدی، محمدتقی، (1384)، نظریه حقوقی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول.
مکارم شیرازی، ناصر، (1385)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ سی‌ام.
منتظری، حسینعلی،(1387)، دیدگاه‌ها، قم: دفتر انتشارات منتظری، چاپ اول.
نهج‌البلاغه، (2000م)، تحقیق صبحی صالح، بیروت: دارالهجره، چاپ پنجم.
