مطالعه تطبیقی قضایای ترکیبی پیشینی کانت و محمولات عرضی لازم ملاصدرا
الموضوعات : مطالعات تطبیقی تاریخ فلسفه
ناصر عزیزوکیلی
1
,
مهدی منفرد
2
1 - دانش آموخته دکتری فلسفه تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: عرض لازم, قضایای ترکیبی پیشین, فلسفۀ کانت, فلسفۀ صدرایی,
ملخص المقالة :
هر فیلسوفی در پژوهشی که انجام میدهد، بدنبال طرح یک مسئلة اساسی و پاسخ به آن است. مهمترین مسئلة کانت در کتاب نقد عقل محض، قضایای ترکیبی پیشینی و امکان این نوع از قضایاست. اهمیت این قضایا در نظر کانت بهاندازهیی است که هر جا دربارة علوم طبیعی، ریاضی و مابعدالطبیعه بحث نموده، بحث خود را با قضایای ترکیبی ماتقدم آغاز کرده است؛ گویی امکان وجود علم یا اثبات و نفی آن با امکان قضایای ترکیبی پیشینی ارتباط دارد. از سوی دیگر، سالها قبل از کانت، در فلسفة صدرایی و در خلال مسائلی همچون حمل شایع صناعی و محمولات عرضی لازم، از محمولهایی بحث شده که از لحاظ مفهومی با موضوع خود متفاوتند اما بنحو ضروری بر موضوع حمل میگردند. با کمی دقت متوجه میشویم که این نوع از محمولها، ویژگیهای گزارههای ترکیبی پیشینی را ـکه همان ضرورت و کلیت استـ دارند. نوشتار پیش رو درصدد است نظر کانت را دربارة قضایای ترکیبی پیشینی مورد بحث قرار داده و نشان دهد که مسئلة او در حوزة شناخت در فلسفة ملاصدرا نیز مطرح بوده است و با اتکا بر آموزههای فلسفة صدرایی، مانند محمول عرضی لازم، میتوان به قضایای ترکیبی پیشین دست یافت. با وجود این، مسئلة این پژوهش، صرفاً بازخوانی دو نظام فلسفی بطور مستقل نیست، بلکه میکوشد نظریۀ کانت و ملاصدرا درباب قضایای ترکیبی پیشینی را بر یکدیگر منطبق سازد.
ابنسینا (١٣٧٥) الاشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغه.
ابنسینا (١٤٣٣ق) الشفا، قم: کتابخانۀ آیتالله مرعشی نجفی.
ابوترابی، احمد (١٣٩٤) چیستی و نقش قضایای تحلیلی و ترکیبی در منطق و معرفتشناسی، قم: مؤسسۀ امام خمینی (ره).
اسپینوزا، باروخ (1376) اخلاق، ترجمة محسن جهانگیری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
اعوانی، غلامرضا (1386) قضایای ترکیبی ماتقدم در کانت، ابنسینا و ملاصدرا، تهران: مؤسسۀ حکمت و فلسفه ایران.
دکارت، رنه (1392) تأملاتی در فلسفه اولی، ترجمة احمد احمدی، تهران: سمت.
شهرزوری، شمس¬الدین (1373) شرح حکمت¬الاشراق، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طوسی، نصیرالدین (١٣٧٥) شرح الاشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغه.
غفاری، حسین (1390) بررسی مبادی فلسفه نقادی، تهران: حکمت.
غفاری، حسین (1396) معرفتشناسی در فلسفه اسلامی، تهران: حکمت.
کانت، ایمانوئل (۱۳۸۳) رسالۀ کشف، شرح و توضیح هنری آلیسون، ترجمۀ مهدی ذاکری، تهران: دانشگاه مفید.
کانت، ایمانوئل (١٣٩1) تمهیدات: مقدمهای برای هر مابعدالطبیعه آینده که بهعنوان یک علم عرضه میشود، ترجمۀ غلامعلی حداد عادل، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
کانت، ایمانوئل (1396) نقد عقل محض، ترجمة بهروز نظری، تهران: ققنوس.
لاک، جان (1399) مقالهای درباره فهم بشری، ترجمة کاوه لاجوردی، تهران: نشر مرکز.
مشکوةالدینی، عبدالحسین (1362) منطق نوین، مشتمل بر لمعات المشرقیة فی العلوم المنطقیة، تهران: آگاه.
ملاصدرا (1383) الحكمة المتعالیة فى الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391) التنقیح فی علم¬المنطق، تصحیح و تحقیق غلامرضا یاسیپور، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
هارتناک، یوستوس (1387) نظریه معرفت در فلسفۀ کانت، ترجمۀ غلامعلی حداد عادل، تهران: هرمس.
هایدگر، مارتین (۱۴۰۰) کانت و مسئله متافیزیک، ترجمة مهدی نصر، تهران: روزگار نو.
هیوم، دیوید (1402) در باب فهم آدمی، ترجمة جلال پیکانی، تهران: ققنوس.
Allison, H. E. (2004). Kant’s transcendental idealism: An interpretation and defense. Yale University Press.
Bealer, G. (1998). Intuition and the autonomy of philosophy. In M. DePaul & W. Ramsey (Eds.), Rethinking intuition: The psychology of intuition and its role in philosophical inquiry (pp. 201–240). Rowman & Littlefield.
Berkeley, G. (2008). A treatise concerning the principles of human knowledge. ed. by J. Dancy. Oxford University Press.
Bonjour, L. (1998). In defense of pure reason: A rationalist account of a priori justification. Cambridge University Press.
Casullo, A. (2003). A priori justification. Oxford University Press.
Guyer, P. (1987). Kant and the claims of knowledge. Cambridge University Press.
Heidegger, M. (1997). Kant and the problem of metaphysics (5th ed.). trans. by R. Taft. Bloomington: Indiana University Press.
Hume, D. (2007). An enquiry concerning human understanding. ed. by P. Millican. Oxford University Press.
Kant, I. (1998). Critique of pure reason. trans. by P. Guyer & A. W. Wood. Cambridge University Press.
Leibniz, G. W. (1989). Philosophical essays. trans. by R. Ariew & D. Garber. Hackett Publishing.
Leibniz, G. W. (1996). New essays on Human understanding. trans. by P. Kemnant & J. Bennett, Cambridge University Press.
McDowell, J. (1994). Mind and World. Harvard University Press.
Ruja, H. (1936). A critique of the postulational theory of the a priori. USA, Princeton University.
Smith, N. K. (2003). A commentary to Kants critique of pure reason. (3rd edcition). New York.
Smith, N. K. (2012). Synthetic a priori knowledge in Kant’s philosophy. Oxford University Press.
