فراتحلیل مطالعات تأثیر شبکههای اجتماعی مجازی بر مشارکت سیاسی در ایران
محورهای موضوعی : پژوهش مسائل اجتماعی ایران
ژیلا پوریا
1
,
تهمينه شاوردي
2
,
عاصمه قاسمی
3
1 - دانشجوی دکتری جامعهشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - دانشیار گروه جامعهشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - استادیار گروه جامعه شناسی علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: فراتحلیل, شبکههای اجتماعی و مشارکت سیاسی, ایران, رفتار سیاسی.,
چکیده مقاله :
مشارکت سیاسی، یکی از شاخصهای توسعۀ اجتماعی، توسعۀ فرهنگی، توسعۀ سیاسی و از ویژگیهای جامعۀ مدنی است. شبکههای مجازی، نقش گستردهای بر فرایند مشارکت سیاسی افراد دارند. در پژوهش حاضر، تحقیقات داخلی از سال 1388 تا 1402 درباره مشارکت سیاسی و شبکههای مجازی بررسی شده است. در این مسیر از روش فراتحلیل کمّی استفاده شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که تمامی مطالعات در سطح اطمینان 99% معنادار هستند؛ به جز مطالعه خواجه سروری و نوربخش. اریب انتشار وجود دارد. میانگین اندازه اثر استفاده از شبکههای اجتماعی مجازی (اثرات ترکیبی تصادفی) بر مشارکت سیاسی در مطالعات مورد بررسی، معادل 297/0 است. اندازه اثر برآورد شده در محدوده اطمینان است. بنابراین تأثیر شبکههای اجتماعی مجازی بر مشارکت سیاسی تأیید میشود. برآورد نقطهای محاسبهشده مطابق با معیار کوهن، بیانگر اثر در حد کم رو به متوسط است. نتایج حاصل از آزمون، فرض ناهمگنی اندازه اثر در مطالعات اولیه را تأیید میکند. نتایج نشان میدهد که ترس برخی حکومتها از مشارکت سیاسی، توجیهپذیر است؛ زیرا شبکههای مجازی سبب آگاهی راستین بیشتر افراد جامعه شده، آنان را در قالب انجمنها، گروهها و جامعۀ مدنی شکل میدهد که مشارکت سیاسی را فرامیخواند و مشارکت سیاسی افراد، کنترل آنها را بر اعمال صاحبان منابع سیاسی، بیشتر میگرداند.
A Meta-Analysis of Research on the Impact of Virtual
Social Networks on Political Participation in Iran
Zhila Pourya*
Tahmineh Shaverdi**
Asemeh Ghasemi ***
Political participation serves as a benchmark indicator for social, cultural, and political development, constituting a defining characteristic of an active civil society. In the contemporary era, virtual social networks significantly modulate the dynamics and intensity of political participation. This study conducts a quantitative meta-analysis of domestic empirical research published in Iran between 2009 and 2023 (1388–1402 AH) exploring the relation between virtual social networks and political participation. The empirical findings indicate that all included primary studies are statistically significant at the 99% confidence level, with the sole exception of one study. A funnel plot analysis revealed the presence of a notable publication bias. Utilizing a random-effects model, the calculated combined average effect size of virtual social network utilization on political participation was determined to be 0.297. This estimated effect size falls within the acceptable confidence interval, thereby empirically validating the positive impact of virtual platforms on political activism. According to Cohen's criteria, this point estimate signifies a small-to-moderate effect size. Furthermore, the homogeneity test confirmed significant heterogeneity among the primary effect sizes. Sociologically, these results suggest that digital platforms up to some extend foster critical political awareness, lower communication barriers, and facilitate the self-organization of citizens into associations and civil society groups. This digital mobilization, in turn, enhances citizen oversight over political resource holders and institutional authorities.
Keywords: Meta-analysis, Social Networks, Political participation, Iran, Political behavior.
Introduction Political participation is widely recognized as a foundational pillar of civic identity and a primary source of institutional legitimacy for contemporary governments. This multifaceted phenomenon is shaped by an array of structural and environmental variables, including the institutional vitality of political parties, non-governmental organizations (NGOs), trade unions, grassroots syndicates, and traditional or digital elites. In the modern public sphere, the free flow of information has migrated from conventional mass media to virtual social networks. These digital platforms have thoroughly restructured not only everyday social integration but also the micro-dynamics of political behavior. Core political actions such as voting, participating in physical or digital rallies, expressing ideological dissent, and coordinating collective action are increasingly mediated through online communication.
Consequently, political actors and state officials heavily utilize these tools due to their unprecedented audience reach, rapid dissemination capabilities, and the circumvention of traditional media gatekeeping. Prominent global examples, such as the strategic use of Twitter (X) during various US presidential campaigns and diplomatic standoffs, alongside the active digital presence of Iranian authorities, underscore this paradigm shift. Virtual social networks have evolved into autonomous domains for news production and public discourse, directly influencing whether citizens choose to participate in or alienate themselves from the political process. By using a systematic quantitative meta-analysis, this study synthesizes conflicting empirical findings within the Iranian academic literature to answer a central question: "What is the collective structural impact of virtual social networks on the political participation of the Iranian population?"
Experimental Background
Globally, extensive research has studied the relation of digital media and political mobilization. For instance, Orijinwa and Perseus (2023), in their study "Agenda Setting for Public Discourse: Exploring the Impact of Social Media on Political Participation among Youths," demonstrated that virtual platforms successfully executed an agenda-setting function during the 2023 Nigerian general elections, substantially driving youth turnout. Similarly, Ahmed, Alvi, and Iftikhar (2019) explored social media dynamics in Pakistan, finding that university students leverage digital networks to cultivate political awareness, which translates into online activism and offline electoral participation. Furthermore, Mahmud and Amin (2017), investigating Facebook usage at the University of Dhaka, concluded that social media platforms are instrumental in coordinating physical demonstrations, human chains, and civil rights advocacy, reinforcing the hypothesis that online engagement catalyzes offline political mobilization.
Theoretical framework
The theoretical architecture of this study is grounded in two primary sociological paradigms:
- Lerner’s Modernization Theory: In his classic work, The Passing of Traditional Society: Modernizing the Middle East, which analyzed data from six developing nations (including Iran), Lerner demonstrated a robust, statistically significant relationship between exposure to mass communication media and the expansion of socio-political participation.
- Putnam’s Social Capital Theory emphasizes the vital role of social networks in generating civic engagement. He posits that denser social networks yield higher levels of generalized trust and reciprocity, enabling citizens to collaborate more effectively for mutual benefit. When transposed to the digital sphere, horizontal virtual networks function as modern institutional spaces that foster interpersonal interaction, build horizontal social capital, and lower the transaction costs of collective political action.
Methodology
The present study used the meta-analysis method. The statistical population is all research conducted in Iran on the same topic as the impact of virtual social networks on users' political participation. The internal criteria for entering the meta-analysis were Persian-language articles published between 2009 to 2023 in scientific and research journals. In addition, in this study, the dimensions of social networks such as Instagram, Telegram, Twitter, and Facebook were studied. The external criteria also included the elimination of articles that were conducted using a qualitative method and did not obtain an acceptable score, as well as articles that did not raise the coefficients of coherence and regression despite the survey method. 47 article titles were extracted using the keywords of virtual social networks Facebook, Instagram, and Telegram between 2009 to 2023 were indexed and collected. After reviewing the titles and articles, fourteen articles that met the criteria for entering the meta-analysis were selected and were performed with the CMA2 software (Comprehensive Meta-Analysis and Effect Size Calculation Software).
Findings
The variance and effect size of the studies were examined. According to the findings, all studies conducted on the relationship between the use of virtual social networks and political participation were shown to be significant at the 99 confidence level, except for the study by Khajeh Sarwari and Nourbakhsh (2018), where the largest effect size is related to the study by Amin et al. and the smallest effect size is related to the study by Bayat (2018). The effect sizes indicate that virtual social networks should be expanded not only as communication tools but also as effective and socially influential mechanisms from the individual to the structural level.
Evaluating bias due to publication of published studies and non-publication of unpublished research is one of the basic issues in meta-analysis; the most common method is the funnel plot. In this method, the hypothesis (Ho) indicates that the plot is symmetrical and there is no publication bias, and the opposite hypothesis (H1) indicates that the funnel plot is asymmetrical and there is publication bias. Studies have shown that the average use of virtual social networks and political participation are somewhat scattered, and the effect size is not very accurate at points close to the mean. Publication bias with a high effect size can indicate the effect of virtual networks on political participation.
The results of the findings in examining the effect size of studies on the relationship between virtual social networks and political participation show that the average effect size of using virtual social networks on political participation is 0.297. And the estimated effect size is within the confidence limit. Therefore, the limit effect of virtual social networks on political participation is confirmed. The point estimate with the Cohen criterion indicates a low to moderate effect. Therefore, the use of virtual social networks can have a small effect on political participation. The stochastic model states that the effect of virtual social networks on political participation is explainable and this effect reflect the developments in the digital space of political culture and power structures and institutional constraints.
Conclusion
The empirical synthesis achieved through this meta-analysis confirms that virtual social networks up to some extend are capable of reshaping and expanding political participation within the contemporary Iranian context. However, this digital influence is not uniform; it is continually moderated by macro-structural, socio-cultural, and institutional variables. The findings up to some extend are congruent with the international literature, including the work of Ahmed et al. (2019) in Pakistan and Mahmud and Amin (2017) in Bangladesh, which established that digital media serves as an accelerator for political literacy and civil mobilization.
The findings strongly validate Putnam's emphasis on horizontal social networks. Unlike vertical, state-controlled traditional media, virtual social networks cultivate horizontal social capital. By facilitating equal-status communication, mutual trust, and collective digital agency, these networks allow citizens to construct autonomous spaces for political discourse. Furthermore, as noted by Orijinwa and Perseus (2023), these platforms excel at digital agenda-setting, turning fragmented individual grievances into coherent collective actions.
In conclusion, virtual social networks cannot be evaluated as mere passive tools for entertainment or simple information retrieval. They constitute highly dynamic institutional arenas that redefine state-society relations. By decentralizing information networks, digital platforms democratize political awareness and strengthen the capacity of civil society to monitor and critique institutional authorities. For policymakers and social scientists alike, these results indicate that traditional models of state gatekeeping are increasingly obsolete. Future social and political planning must recognize the decentralized, network-driven nature of modern civic engagement, shifting focus toward expanding digital literacy and building institutional channels that can constructively absorb the digital political agency of the population.
References
Abdollahinejad, Alireza and Javad Sadeghi and Abuzar Ghasemi-nejad (2016) Social Media and political participation in elections: The relationship between the use of Facebook, Telegram and Instagram and students' political participation in the elections of March 2015, Quarterly Journal of New Media Studies, 2nd year, No. 5, pp. 77-102
https://doi.org/10.220547nms.2018.1022054
Adlipour, Samad and Vahid Ghasemi and Rezvan Jazati and Nafi Zahri (2014) The effect of using the social network Facebook on youth trust and political participation, Studies on Culture and Communication, Year 15, Issue 28, pp. 3407
https;// doi.org/20.1001.1.2008870,1393.1528.7.3
Amini Salam and Mostafa Kawakbian and Tahmourt Shiri (2019) A study of social factors affecting the political participation of people in Ilam province, Political Sociology of Iran, No. 11, pp. 132-155
https://doi.org/10.30510/psi.2020.1176981
Arijeniwa, Nwaoboliadedeji. Precious, Emeke (2023), Setting agenda for public discourse: Examining the impact of social media on political participation amongst Nigerian youth, International Journal of Arts, Humanities and Management Studies , 10 (1), Pp 36-53
Ashtarian Kiumert and Mohammad Reza Amirzadeh (2015) A study of the effects of virtual social networks on political participation, a case study of Tehran city, Politics, Year 45, No. 4, pp. 111-95
https://doi.org/10.22059/jpq2015.055946
Elahimanesh, Mohammad Hassan and Zahireh Ghadiri and Hadi Farjamikia (2018) The effect of cyberspace on the political participation of citizens of the Islamic Republic of Iran (a case study of Tehran city, Shushtar Social Sciences, Year 12, No. 4, pp. 247-272
Ghafari, Gholamreza Niazi, Mohsen (2016) Sociology of Participation, Near, Tehran, Iran.
Hersij Hossein and Reza Mahmoud Oghli Mahmoud Reza Rahbar Ghazi and Hadi Abbaszadeh Baghi (2012) An investigation into the relationship between media consumption and political participation of Isfahan University students Communication Research Year 19, Issue 2, pp. 7-34
https://doi.org/10.22082/cr.2012.23363
Issa Nejad, Omid and Seyyed Javad Imam Jumezadeh, Baraza Mahmoud Oghli (2010) An investigation into the relationship between religiosity and political participation of Isfahan University students, Journal of Political Science Research, Issue 1, pp. 7034
https://doi.org/10.22034/psj.2011.8894
Kazemizad Heydarbaghi, Alireza and Hossein Ahmadi Sefidan and Aziz Javanpour Heravi and Ehsan Shakeri (1402) “The Impact of Cyberspace Management Strategies on Citizens’ Political Participation National Defense Strategic Management Studies Volume 7, No. 26, pp. 218-185
https://doi.org/10.S1547/issk.7.26.2526
Khaja Sarwari, Gholamreza and Seyyed Masoud Nourbakhsh (2018) The Impact of Mass Media on Political Participation of Tehrani Citizens, 9th Year, No. 2, pp. 81055
https://doi.org/1030465/cps.2018.3406
Khaniki, Hadi and Yousef Khojir (2018) Social Media and Political Participation: A Meta-Analysis of Political Participation of Social Media Users, Journal of Interdisciplinary Studies in the Humanities, Winter 21, pp. 101-128
https://doi.org/10.22035/isih.2019.3122.3422
Kvale, j. (2003)” Qualitative Research Methods with a Focus on Research Interviews
Mahmud, A.& Amin, R (2017) Use of social Networking Media in political participation: A study on Dhaka university students. Sociology and Anthropology 5 (6).
doi.org/10 .13189/sa.2017.050607.
Mehdizadeh Taleshi Seyed Mohammad and Eqbal Khaledian and Mehraveh Ferdowsi (2017) The role of the social software "Telegram" in the advertising of the 12th presidential election from the perspective of voters New Media Studies, No. 10, pp. 3901
https://doi.org/10.22054/CS.2017.22793.247
Mohammadi, Ayub and Amir Hossein Yavari and Mohammad Javanmard (2017) The Role of Virtual Social Networks in Creating Social Crises”, Quarterly Journal of Law Enforcement Science Research, Year 19, Spring, pp. 23-1
https://doi.org/10.S247/Pok.19.1.1301310
Moradifar, Saeideh and Ali Omidi Mohammad Ali Basiri (2018) “Explanation of the Effect of Telegram on the Approach to Political Participation (Case Study of Isfahan University, Quarterly Journal of Media Science, Volume 29, No. 2, pp. 77-98
https://doi.org/10/00/1.10227/80.1397.29.2.5.7
Niyazi, Mohsen and Seyed Saeed Hosseinizadeh Arani and Ayub Sakhai and Hossein Imam Alizadeh (2016) Meta-analysis of studies and research on social capital and the feeling of social security Journal of Social Order, Volume 8, No. 11, Spring 2016, pp. 24-1.
Parmelee, J. H. (2014) The agenda-building function of political tweets. New Media and society ,16(3),434-450.
Rezaei Hossein (2013) Theories of Political Participation with an Electoral Approach, Journal of Election Studies, 2nd Year, No. 5, pp. 15-24
Shahram Nia, Amir Masoud and Hava Ebrahim Puro, Reza Mahmoud Mahmoud Oghuli and Majid Malekan (2017) Measuring the impact of social networks on political participation: A case study of students at the University of Mazandaran) Applied Sociology, 28th year, No. 1, pp. 22019.
https://doi.org/10.22108/jos.2017.21248.
Taufiq, Ahmad & Aima, Alvi, & Muhammad, ittefaq (2019) The use of social media on political participation among university students: An analysis of survey results from rural Pakistan. First published July 17.
* Corresponding Author: Ph.D. Student in Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Tehran Research Sciences Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
firozbahram919@gmail.com
https://orcid.org/0009-0006-4552-2023
** Associate Professor, Department of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Tehran Research Sciences Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
T.shaverdi@yahoo.com
https://orcid.org/0000-0002-1855-6686
*** Assistant Professor, Department of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Tehran Research Sciences Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
asemeh.ghasemi@srbiau.ac.ir
ابراهیمی، شهروز و داود نجفی و رضا محمود اوغلی و زهرا صادقی نقدعلی (1392) «رابطه شبکههای اجتماعی و مشارکت سیاسی در میان دانشجویان دانشگاه اصفهان»، نشریه راهبرد، شماره بیست¬ و دوم، شماره 66، صص 263- 284.
ابولی، عابدین و علی محمد حقیقی و غفار زارعی (1399) «تأثیر شبکه¬های اجتماعی مجازی بر رویکرد و مشارکت سیاسی کارکنان وزارت کشور (مطالعه موردی: انتخابات دوره دوازدهم ریاست¬جمهوری)»، جامعهشناسی سیاسی ایران، سال سوم، شماره 1، صص 900-922.
https://doi.org/10.30510/psi.2021.319114.
اشتریان، کیومرث و محمدرضا امیرزاده (1394) «بررسی تأثیرات شبکههای اجتماعی مجازی بر مشارکت سیاسی (مطالعه موردی: شهر تهران)»، سیاست، سال چهل¬وپنجم، شماره 4، صص 825- 841.
https://doi. org/10.22059/jpq.2015 .055946.
الهی¬منش، محمدحسن و طاهره قدیری و هادی فرجامیکیا (1397) «تأثیر فضای مجازی بر مشارکت سیاسی شهروندان جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی: شهر تهران)»، علوم اجتماعی شوشتر، سال دوازدهم، شماره 4، صص 247-272.
امینی، سلام و مصطفی کواکبیان و طهمورث شیری (1399) «مطالعه عوامل اجتماعی موثر بر مشارکت سیاسی مردم استان ایلام»، جامعهشناسی سیاسی ایران، شماره 11، صص 215-243.
https://doi.org/10.30510/psi.2020.1176981.
بهشتی، یاسر (1397) مطالعه تطبیقی نقش تلویزیون و شبکههای اجتماعی مجازی در مشارکت سیاسی مسالمت آمیز و غیرمسالمت¬آمیز دانشجویان دانشگاههای شهر تهران، پایاننامه کارشناسیارشد علوم ارتباطات، دانشکده ارتباطات و رسانه، دانشکده صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
بیات، مصطفی (1397) استفاده از شبکههای اجتماعی مجازی و نرمافزارهای پیامرسان و رابطۀ آن با مشارکت سیاسی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه سوره)، پایان¬نامه کارشناسی¬ارشد ارتباطات گرایش تبلیغ، دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه سوره.
پانتام، روبرت (1380) دموکراسی و سنتهای مدنی، محمدتقی دلفروز، روزنامه سلام، تهران.
پیرو، فریبرز و ابراهیم متقی و مهرداد نوا بخش (1397) «تحلیل جامعه¬شناختی نقش رسانه اجتماعی تلگرام به¬مثابه حوزه عمومی در انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی ایران (مطالعه موردی: تهران)»، نشریه جامعهشناسی نهادهای اجتماعی، دوره پنجم، شماره 12، صص 213- 245.
https://doi.org/1022080/ssi.1970.2188.
خانیکی، هادی و یوسف خجیر (1397) «رسانه¬های اجتماعی و مشارکت سیاسی، فراتحلیل مشارکت سیاسی کاربران رسانه¬های اجتماعی»، فصلنامه مطالعات میان¬رشته¬ای در علوم انسانی، شماره پیاپی 41، زمستان، صص 101-128.
https://doi.org/10.22035/isih.2019.3122.3422.
خردمند، جمشید (1398) بررسی تأثیر شبکههای اجتماعی مجازی (با تأکید بر تلگرام) بر مشارکت در انتخابات ریاست¬جمهوری ایران در دوره دوازدهم (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاههای دولتی تهران)، پایان¬نامه کارشناسی¬ارشد علوم سیاسی، به راهنمایی دکتر مهدی براتعلیپور، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی.
خواجه سروری، غلامرضا و سید مسعود نوربخش (1397) «نحوۀ تأثیر رسانههای جمعی در مشارکت سیاسی شهروندان تهرانی»، سال نهم، شماره 2، صص 55-81.
htt ps://doi.org/1030465/cps.2018.3406.
رضایی، حسین (1392) «نظریه¬های مشارکت سیاسی با رویکرد انتخابات»، فصلنامه مطالعات انتخابات، سال دوم، شماره 5-6، صص 15-24.
ساروخانی، باقر (1370) «مدلهای علی»، نامه علوم اجتماعی، شماره 5، صص 9-32.
سهرابزاده، امیدعلی (1400) نقش شبکههای اجتماعی در مشارکت سیاسی دانشجویان (مورد مطالعه: انتخابات ریاست¬جمهوری یازدهم)، پایاننامه کارشناسی¬ارشد رشته جامعهشناسی، دانشگاه پیام نور، مرکز سنندج.
شهرامنیا، امیرمسعود و حوا ابراهیمپور و رضا محمود محمود اوغلی و مجید ملکان (1396) «سنجش تأثیر شبکههای اجتماعی بر مشارکت سیاسی (مطالعه موردی: دانشجویان دانشگاه مازندران)»، جامعهشناسی کاربردی، سال بیست¬وهشتم، شماره 1، صص 19-32.
ttps://doi.org/10.22108/jos.2017.21248.
عبداللهینژاد، علیرضا و جواد صادقی و ابوذر قاسمینژاد (1395) «رسانههای اجتماعی و مشارکت سیاسی در انتخابات رابطه استفاده از فیسبوک، تلگرام و اینستاگرام و مشارکت سیاسی دانشجویان در انتخابات هفتم اسفند 1394»، فصلنامه مطالعات رسانههای نوین، سال دوم، شماره 5، صص 34-75.
عدلیپور، صمد و وحید قاسمی و رضوان قصابی و نقی طاهری (1393) «تأثیر استفاده از شبکة اجتماعی فیس¬بوک بر اعتماد و مشارکت سیاسی جوانان»، مطالعات فرهنگ- ارتباطات، سال پانزدهم، شماره 28، صص 7-34.
ttphs://doi.org/20.1001.I.2008870,1393,1528.7.3.
عزیزی، یاسمن (1396) نقش شبکههای اجتماعی مجازی در میزان مشارکت سیاسی زنان (مطالعه موردی: زنان 18 تا 45 ساله ساکن شهر تهران)، پایان¬نامه کارشناسی¬ارشد علوم ارتباطات، استاد راهنما دکترعلی رضا حسینی پاک دهی، دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی.
https:// gaxj. Iraxdoc.ac.ir.
عیسینژاد، امید و سید جواد امام جمعه زاده ،رضا محمود اوغلی (1389) «بررسی رابطه میان دینداری و مشارکت سیاسی دانشجویان دانشگاه اصفهان»، نشریه پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 1، صص 7-34.
ttps://doi.org/10.22034/psj.2011.8894.
غفاری، غلامرضا و محسن نیازی (1385) جامعهشناسی مشارکت، تهران، نزدیک.
کاظمیزاد حیدرباغی، علیرضا و حسین احمدی سفیدان و عزیز جوان پور هروی و احسان شاکری (1402) «تأثیر راهبردهای مدیریت فضای مجازی بر مشارکت سیاسی شهروندان»، مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، دوره هفتم، شماره 26، صص 185- 218.
https: //doi.org/10.S1547/issk.7.26.2526.
محمدی، ایوب و امیر حسین یاوری و محمد جوانمرد (1396) «نقش شبکه¬های اجتماعی مجازی در ایجاد بحران¬های اجتماعی»، فصلنامه پژوهش¬های دانش انتظامی، سال نوزدهم، بهار، صص 1-23.
https: //doi.org/10.S247/Pok.19.1.1301310.
مرادیفر، سعیده و علی امیدی محمد علی بصیری (1397) «تبیین تأثیر تلگرام بر رویکرد مشارکت سیاسی (مطالعه موردی: دانشگاه اصفهان)»، فصلنامه علمی رسانه، دوره بیست-ونهم، شماره 2، صص 105- 126.
https: //doi.org/10./oo/.1.10227/80.1397.29.2.5.7.
مرکز ملی فناوری مجازی (1397).
majazi.ir (1397).
مهدیزاده طالشی، سید محمد و سید محمد و اقبال خالدیان و مهراوه فردوسی (1396) «نقش نرمافزار اجتماعی «تلگرام» در تبلیغات دوازدهمین دوره انتخابات ریاست¬جمهوری از منظر رأیدهندگان»، مطالعات رسانههای نوین، شماره 10، صص 1-39.
https:://doi.org/10.22054/CS.2017.22793.247.
هرسیج، حسین و رضا محمود اوغلی، محمودرضا رهبر قاضی و هادی عباسزاده باقی (1391) «بررسی رابطه مصرف رسانهای با مشارکت سیاسی دانشجویان دانشگاه اصفهان»، پژوهشهای ارتباطی، سال نوزدهم، شماره 2، صص 1-24.
https://doi.org/10.22082/cr.2012.23363.
Arijeniwa, Nwaoboliadedeji. Precious, Emeke (2023), Setting agenda for public discourse: Examining the impact of social media on political participation amongst Nigerian youth, International Journal of Arts, Humanities and Management Studies , 10 (1), Pp 36-53.
Kvale, j. (2003) ”Qualitative Research Methods with a Focus on Research Interviews.
Ortega, l. (2011) discussion of effect size or the strength of scientific findings in research.
Mahmud, A .& Amin, R (2017) Use of social Networking Media in political participation: A study on Dhaka university students .Sociology and Anthropology 5 (6): do I: 10 .13189/sa.2017.050607.
Parmelee , J. H. (2014). The agenda-building function of political tweets .New Media and society ,16(3),434-450.
Taufiq, Ahmad & Aima, Alvi, & Muhammad, ittefaq (2019) The use of social Media on political participation among university students: An analysis of survey results from rural Pakistan. First published July 17, 2019.
