مطالعة تاریخیـتحلیلی ادلۀ وجود ذهنی با تأکید بر انحفاظ ماهیت
محورهای موضوعی : تحلیل و تقریرهای نو از مکاتب و مقاطع تاریخی فلسفه اسلامی
حسین خرسندی امین
1
,
محمدعلی وطن دوست
2
,
علیرضا کهنسال
3
1 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 - دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 - دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
کلید واژه: وجود ذهنی, ادلۀ وجود ذهنی, عینیت ماهوی, انحفاظ ماهیت,
چکیده مقاله :
فرضیۀ فیلسوفان اسلامی درباب وجود ذهنی، باور به انحفاظ ماهیت در دو موطن ذهن و عین است. بهاعتقاد آنها، در علم حصولی که صورت ذهنی اشیاء نزد فاعل شناسا حاضر است، صورت ذهنی هر شیء به حمل اولی همان شیء خارجی است؛ یعنی این دو عینیت ماهوی دارند، با این تفاوت که ماهیت، با وجود خارجی، آثار متوقع از آن را بهمراه دارد اما با وجود ذهنی، دارای آن آثار نیست. بر این مدعا از سوی حکما دلایل متعدد اقامه شده است. در این میان، میتوان سه دلیل حکم ایجابی بر معدوم، کلیت و صرافت صورت ذهنی را ازجمله مهمترین دلایل بشمار آورد که حکمای متأخر همچون حکیم سبزواری و علامه طباطبایی به آنها استناد نمودهاند. از دیرباز، این ادله با اشکالات و پرسشهایی مواجه بوده است؛ مانند این ایراد که این ادله تنها موجود ذهنی را اثبات میکنند و از اثبات عینیت ماهوی میان موجود ذهنی و خارجی ناتوانند. یا آنکه، اگر معدوم ماهیت ندارد چگونه، میتوان با اثبات صورت ذهنی معدوم، انحفاظ ماهیت را در وجود ذهنی و خارجی اثبات کرد؟! نوشتار پیش رو، درصدد است هم پیشینۀ این سه دلیل را از نظر بگذراند و هم به اشکالها و پرسشهایی که متوجه آنهاست بپردازد. با بررسی تاریخیـتحلیلی این سه دلیل مشخص خواهد شد که اولاً، این ادله توان اثبات وجود ذهنی و انحفاظ ماهیت در دو موطن ذهن و عین را دارند؛ ثانیاً، میتوان به اشکالات وارد شده بر این دلایل، پاسخ مناسب داد.
The hypothesis of Muslim philosophers concerning mental existence is based on the preservation of quiddity in the mind and external world. They believe that, in acquired knowledge, where the mental form of things is present to the subject, the mental form of each thing is identical with that external thing through primary predication (ḥaml awwalī); that is, the two possess quiddative identity. The difference, however, is that a quiddity, when possessing external existence, carries the effects that are expected of it, whereas it does not possess those effects with mental existence. Philosophers have advanced numerous arguments in support of this claim. Among these, three arguments may be regarded as particularly important: affirmative judgment concerning a nonexistent, the universality of the mental form, and the purity of mental form. Later philosophers, such as Ḥakīm Sabzavārī and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī have referred to these arguments in their works. From an early period, these arguments have faced various objections and questions; for instance, it has been argued that they establish only mental existence and are incapable of establishing a quiddative identity between mental and external existence. Another objection asks: if the nonexistent has no quiddity, how can the existence of a mental form of the nonexistent demonstrate the preservation of quiddity in both mental and external existence? The present study seeks both to review the history of these three arguments and to address the objections and questions raised against them. A historical-analytical investigation of the three arguments demonstrates that, firstly, they are capable of proving mental existence and the preservation of quiddity in the two loci of the mind and external reality. Secondly, it acknowledges that appropriate responses can be provided to the objections raised against them.
آملی، محمدتقی (بیتا) درر الفوائد، قم: اسماعیلیان.
ابنسینا (1376) الإلهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: بوستان کتاب.
ابنسینا (1381) الإشارات و التنبیهات، قم: بوستان کتاب.
ابنسینا (1404ق) التعلقیات، تحقیق عبدالرحمن بدوی، قم: مکتبة الإعلام الإسلامي.
بهمنیار بن مرزبان (1375) التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، تهران: دانشگاه تهران.
تفتازانی، مسعودبن عمر (1412ق) شرح المقاصد، قم: شریف رضی.
جرجانی، علیبن محمد (بیتا) شرح المواقف، قم: شریف رضي.
حلی، حسنبن یوسف (1337) إیضاح المقاصد، تصحیح علینقی منزوی، تهران: دانشگاه تهران.
حلی، حسنبن یوسف (1413ق) کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومة، با تعلیقات حسن حسنزاده آملی، تهران: نشر ناب.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق) نهایة الحکمة، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا) بدایة الحکمة ، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1407ق) تجرید الاعتقاد، با ملاحظات محمدجواد حسینی جلالی، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
فخر رازی، محمدبن عمر (بیتا) المباحث المشرقیة، قم: بیدار.
قطب رازی، محمدبن محمد (1403ق) المحاکمات بین شرحی الإشارات، قم: دفتر نشر کتاب.
کاتبی، علیبن عمر (1384) حکمة العین، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
کوثریان، حجت؛ بهشتی، احمد؛ کشفی، عبدالرسول (1389) «بررسی و نقد ادله تحقق وجود ذهنی در فلسفه اسلامی»، فلسفه و کلام اسلامی، سال 43، شمارۀ 1، ص138ـ119.
لاهیجی، عبدالرزاق (1425ق) شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
مطهری، مرتضی (1376) مجموعه آثار، تهران: صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، بضمیمه تعلیقات سبزواری، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
میرک بخاری، محمدبن مبارکشاه (1353) شرح حکمة العین، تصحیح جعفر زاهدی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
