شرایط شکلگیری تعارض در فقه و روش حل آن، با نگاهی به تعارض فتوا و قانون
محورهای موضوعی : فقه
1 - دانش پژوه مقطع سطح 4، موسسه تخصصی تربیت مدرس رشته فقه واصول، قم.
کلید واژه: تعارض فتوا و قانون, روش حل تعارض, فقه حکومتی,
چکیده مقاله :
تعارض در فقه اسلامی به ناسازگاری مدلول دو دلیل اشاره دارد که ممکن است به صورت تناقض یا تضاد ظاهر شود و به دو نوع غیر مستقر و مستقر تقسیم میشود؛ روشهای حل تعارض غیر مستقر را میتوان تخصص، ورود، حکومت، تخصیص و تزاحم نام برد و در تعارض مستقر، اگر هر دو دلیل قطعی باشند، از هر دو صرفنظر میشود؛ اگر یکی قطعی و دیگری ظنی باشد، دلیل قطعی مقدم است و در صورت ظنی بودن هر دو، قواعد اولیه و ثانویه برای حل تعارض به کار میرود. یکی از مصادیق مهم تعارض، تعارض فتوا و قانون است ودر صورتی رخ میدهد که دستورات شرعی (فتوا) با قوانین مصوب نظام حکومتی در تضاد قرار میگیرند. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی، به بررسی شرایط شکلگیری تعارض و روشهای حل آن با نگاهی ویژه به تعارض فتوا و قانون پرداخته است که راهحلهای احتمالی تعارض فتوا و قانون، شامل عمل به فتوا، عمل بر اساس قانون یا پیروی از قانون برای حفظ نظم اجتماعی کشور حاکم است.
Conflict in Islamic jurisprudence refers to the inconsistency between the implications of two legal proofs, which may arise either in the form of contradiction or opposition. Such conflicts are generally classified into two categories: non-established (ghayr mustaqirr) and established (mustaqirr). The methods for resolving non-established conflicts include specification (*takhṣīṣ*), exclusion (*takhaṣṣuṣ*), entrance (*wurūd*), governance (*ḥukūmah*), and conflict of obligations (*tazāḥum*). In cases of established conflict, if both proofs are definitive (*qaṭʿī*), neither is acted upon. If one proof is definitive and the other speculative (*ẓannī*), the definitive proof takes precedence. Where both proofs are speculative, primary and secondary principles of conflict resolution are applied. One of the most significant instances of legal conflict is the conflict between *fatwā* and statutory law. This occurs when religious rulings issued by jurists (*fatāwā*) are inconsistent with the enacted laws of the governing legal system. Employing a descriptive-analytical methodology, the present study examines the conditions under which such conflicts arise and the jurisprudential methods for resolving them, with particular emphasis on the conflict between *fatwā* and state law. The study concludes that the possible approaches to resolving such conflicts include adherence to the *fatwā*, compliance with statutory law, or giving precedence to the law of the governing state in order to preserve public order and social stability.
1. ابن فارس، احمد، (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، مکتب الإعلام الإسلامي، قم.
2. ارسطا، محمدجواد، (1401)، نشست علمی مدرسه فقهی امام محمدباقر (ع)، 29/3/.1401
3. امینی، محمد، (1393)، درسنامه فقه الحدیث، انتشارات مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، قم.
4. انصاری، مرتضی، (۱۴۱۹ق)، فرائد الاصول، مجمع الفكر الإسلامي، قم.
5. جوادی آملی، عبدالله، (1389)، ولایت فقیه، نشر اسراء، قم.
6. خویی، ابوالقاسم، (1422ق)، مصباح الاصول، بینا، بیجا.
7. ربانی بیرجندی، محمد حسن، (1393)، دانش فقه الحدیث، نشر المصطفی(ص).
8. صرامی، سیف الله، (1380)، احكام حكومتي و مصلحت، مركز تحقيقات استراتژيك، تهران.
9. عبیاتی، عبدالزهرا، (1400)، تحلیل حکم حکومتی در فقه سیاسی، فصلنامه پژوهش های حقوقی قانون یار دوره 4، ش15.
10. علیدوست، ابوالقاسم، (1396)، فقه و مصلحت، نشر سازمان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم.
11. فاضل لنکرانی، محمد جواد، (1402)، تأملی بر انگاره تعارض فقه و قانون، فصلنامه علمی تخصصی مطالعات فقه سیاست، بهار و تابستان، ش5.
12. فراهیدى، خلیل بن احمد، (1409ق)، العین، بینا، قم.
13. کریمی، محمود، مرتضوی، سلمان، (1392)، نسبت حکم حکومتی با احکام و فتاوای مجتهدین در نظام سیاسی اسلام، نشریه دانش سیاسی، بهار و تابستان، ش17.
14. محقق داماد، سید مصطفی، (1382)، مباحثی از اصول فقه دفتر سوم، مرکز نشر علوم اسلامی، تهران.
15. مرکز اطلاعات و منابع اسلامی، (1389)، فرهنگ نامه اصول فقه، بینا، بیجا.
16. مظفر، محمدرضا، (1430ق)، اصول الفقه، انتشارات اسلامى، قم.
17. مکارم شیرازی، ناصر، (1428ق)، انوار الاصول، مدرسه الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم.
18. ملكى اصفهانى، مجتبى، (1379)، فرهنگ اصطلاحات اصول، نشر عالمه، قم.
19. میرزای نائینی، محمد حسین، (1376)، فوائد الاصول، نشر جامعه مدرسین، قم.
