واکاوی گونهشناختی مناظرة نمادین با تأکید بر شاهنامه فردوسی و خمسة نظامی گنجوی
الموضوعات : Research in Iranian classical literature
سعید کریمی قرهبابا
1
,
حسن حیدرزاده سردرود
2
1 - دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان خارجی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 - استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان خارجی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: مناظرة نمادین, شاهنامة فردوسی, خمسة نظامی, گونة ادبی و معمّا.,
ملخص المقالة :
مناظره، یکی از انواع و شیوههای بیان ادبی است که در آن مکالمهای میان دو طرف برقرار میشود و هر یک از طرفین در روندِ همسخنی سعی میکنند تا فضیلتها و برتریهای خود را به رخ دیگری بکشند. در آخِر مناظره، یکی از دو طرف، مجاب و مغلوب میشود و پیروزی طرف دیگر اعلام میگردد. مناظره، اشکال و شقوقی دارد که مناظرة نمادین، یکی از آنهاست. این مقاله که به روش توصیفی و تحلیل محتوا انجام گرفته، به دنبال پاسخ دادن به این پرسشهاست که مناظرة نمادین چیست؟ چه تفاوتهایی با مناظرههای متعارَف دارد؟ و همچنین ماهیت، ساختار و کارکرد آن در دو اثر شاخص ادبیات فارسی یعنی شاهنامه فردوسی و خمسه نظامی چگونه است؟ بر اساس این پژوهش مشخص میشود که در مناظرة نمادین، دو سوی گفتوگو با انگیزههای گوناگون به جایِ یا در کنارِ کلام، از اشیای نمادین بهره میگیرند. شاخصترینِ شواهد برای این نوع مناظره را در شاهنامه (گفتوگوی اسکندر با فیلسوف کید هندی) و خمسه نظامی (قصة گنبد سرخ) میتوان سراغ گرفت. در این مناظره، یکی از دو سوی مکالمه، سلسله نمادهایی را طراحی میکند تا جانب دیگر، آن سمبولها را رمزگشایی کند. این گفتوگو ممکن است یک تا چهار بار صورت گیرد. نظامی دو بار دیگر هم در اسکندرنامه از مناظرة نمادین استفاده کرده است. این نوع مناظرهها به افسانهها، روایات تاریخی و داستانی معاصر نیز راه یافته است. مناظرة نمادین، تلفیقی از انواعِ حماسه، سمبولیک و معمّاست و با اغراض بلاغیای نظیر تصویری کردن و تأکید بر محتوایِ پیام، آزمونگری (سنجش بهرة هوش دو طرف) و ملایمسازی و تلطیف گفتوگو ساخته میشود.
احمدنژاد، کامل (۱۳۶۹) تحلیل آثار نظامی گنجوی، تهران، علمی.
ابن ابی¬البرکات، عبدالکافی (۱۳۴۳) اسکندرنامه (روایت فارسی کالیستنس دروغین)، به کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اسدی طوسی، ابونصر علی¬بن¬احمد (۱۳۵۴) گرشاسبنامه، به اهتمام حبیب یغمایی، چاپ دوم، تهران، طهوری.
اسماعیلزاده مبارکه، مرضیه و محسن محمدی فشارکی (۱۴۰۰) «مقایسة تأثیر گفتوگو بر کنش داستانی خسرو و شیرین و لیلی و مجنون نظامی»، پژوهشنامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال نوزدهم، شماره ۳۷، صص ۳۷- ۵۸.
Doi: 10.22111/jllr.2021.32194.2618.
اعتصامی، پروین (۱۳۸۱) دیوان اشعار، به کوشش حسن احمدی گیوی، چاپ ششم، تهران، قطره.
اِلوِل ساتِن، لارنس پُل (۱۳۷۶) قصههای مشدی گلین خانم (۱۱۰ قصة عامیانة ایرانی)، چاپ دوم، تهران، مرکز.
باستانی پاریزی، محمدابراهیم (۱۳۸۳) یعقوب لیث، تهران، علم.
بهرنگی، صمد و بهروز دهقانی (1389) افسانههای آذربایجان، تهران، نگاه.
بیانی، شیرین (۱۳۷۰) دین و دولت در ایران عهد مغول، چاپ دوم، تهران، نشر دانشگاهی.
تفضلی، احمد (۱۳۷۸) تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، چاپ سوم، تهران، سخن.
حسنزاده، فرهاد (۱۳۹۸) عقربهای کشتی بَمبَک، چاپ دوم، تهران، افق.
خالقی مطلق، جلال (۱۳۸۱) سخنهای دیرینه (سی گفتار درباره فردوسی و شاهنامه)، به کوشش علی دهباشی، تهران، افکار.
داد، سیما (۱۳۸۵) فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ سوم، تهران، مروارید.
رحمانی، روح¬الله (۱۴۰۲) مناظره در ادب فارسی، تهران، گیوا.
ریاضی، حشمتالله (۱۳۸۵) داستانها و پیامهای نظامی گنجوی، به کوشش حبیبالله پاکگوهر، تهران، حقیقت.
زرینکوب، عبدالحسین (۱۳۸۹) پیر گنجه در جستوجوی ناکجاآباد، چاپ هشتم، تهران، سخن.
ستاری، جلال (۱۳۶۸) افسون شهرزاد؛ پژوهشی در هزار افسان، تهران، توس.
سجادی، سید جعفر (۱۳۷۹) فرهنگ معارف اسلامی، جلد ۳، چاپ چهارم، تهران، کومش.
سرامی، قدمعلی (۱۳۷۳) از رنگ گل تا رنج خار، شکلشناسی داستانهای شاهنامه، چاپ دوم، تهران، علمی- فرهنگی.
شمیسا، سیروس (۱۳۷۴) انواع ادبی، چاپ سوم، تهران، فردوس.
صرفی، محمدرضا و دیگران (۱۳۸۷) «انواع ادبی در حماسههای ملّی ایران»، نشریة گوهر گویا، سال دوم، شماره ۸، صص ۱- ۳۰.
فخرالدین اسعد گرگانی (بیتا) ویس و رامین، به تصحیح مجتبی مینوی، تهران، کتابفروشی فخر رازی.
فردوسی، ابوالقاسم (1371) شاهنامه (دفتر 3)، به کوشش جلال خالقیمطلق، نیویورک، بنیاد میراث ایران.
-------------- (1375) شاهنامه (دفتر 5)، به کوشش جلال خالقیمطلق، کالیفرنیا، مزدا با همکاری بنیاد میراث ایران.
-------------- (1384) شاهنامه (دفتر 6)، به کوشش جلال خالقیمطلق و محمود امیدسالار، نیویورک، بنیاد میراث ایران.
-------------- (۱۳۸۶) شاهنامه (دفتر 8)، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، دایره¬المعارف بزرگ اسلامی.
-------------- (۱۳۸۶) شاهنامه (دفتر 7)، به کوشش جلال خالقی مطلق و ابوالفضل خطیبی، تهران، دایره¬المعارف بزرگ اسلامی.
فروزنده، مسعود (۱۳۹۲) «زنجیرهها، عناصر و گزارههای روایی در داستان بانوی حصاری از هفتپیکر»، پژوهشنامة ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال یازدهم، شماره ۲۰، صص ۱۹۷- ۲۱۶.
Doi: 10.22111/jllr.2013.
1030.
فضلالله همدانی، رشیدالدین (1940 م.) تاریخ مبارک غازانی، داستان غازان خان؛ به سعی و اهتمام و تصحیح کارل یان، هرفورد: استفن اوستس.
فلاح، غلامعلی (1387) «جایگاه فن مناظره در شاهنامه فردوسی»، مجلة پژوهشهای ادب عرفانی، دوره دوم، شماره 1، صص 151- 164.
فورستر، ادوارد مورگان (۱۳۵۲) جنبههای رمان، ترجمة ابراهیم یونسی، تهران، امیرکبیر.
کاشفی سبزواری، کمال¬الدین حسین واعظ (۱۳۶۹) بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ویراسته و گزارده میرجلال¬الدین کزازی، تهران، مرکز.
کیوانی، مجدالدین (۱۳۹۵) ذیل مدخل «مناظره» در دانشنامه زبان و ادب فارسی، جلد ۶، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
گَری، جِین و حسن الشامی (۱۴۰۲) کهنالگوها و موتیفها در فولکلور و ادبیات، ترجمة آرتمیس و افشین رضاپور، تهران، آگه.
گلبو، فریده (۱۳۷۹) هفت¬پیکر؛ داستان بر اساس منظومة نظامی گنجوی، تهران، روشنگران و مطالعات زنان.
مولانا، جلالالدین محمد رومی (1375) مثنوی معنوی، جلد 6، تهران، توس.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد بن الحسن (۱۳۶۷) اساس الاقتباس، به تصحیح مدرس رضوی، چاپ سوم، تهران، دانشگاه تهران.
نظام¬الملک، حسن¬بن¬علی (۱۳۸۳) سیرالملوک (سیاستنامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، چاپ هفتم، تهران، علمی و فرهنگی.
نظامی، الیاس¬بن¬یوسف (۱۴۰۱) خمسة نظامی، بر اساس چاپ مسکو- باکو، چاپ پنجم، تهران، هرمس.
نوروزی، زینب (۱۳۸۸) «نقد ساختاری مناظرة خسرو و فرهاد در منظومة غنایی خسرو و شیرین»، پژوهشنامة ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال هفتم، شماره ۱۲، صص ۱۵۹- ۱۷۸.
هزار و یک شب (1383) با ترجمه عبداللطیف تسوجی تبریزی، 2 جلد، تهران، هرمس.
Doi:10.22111/jllr.2009.937.
