تحلیل تطبیقی مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت ربّ از دیدگاه ابنسینا، شیخاشراق و ملاصدرا
الموضوعات : مطالعات حوزه فلسفه و حکمت اسلامی
1 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم، قم، ایران
2 - دانشجوی دکتری فلسفة تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: معرفت نفس, معرفت رب, مکانیسم تلازم, ابنسینا, سهروردی, ملاصدرا, تحلیل تطبیقی,
ملخص المقالة :
حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» رابطهیی ژرف و دیالکتیکی میان «معرفت نفس» و «معرفت رب» ترسیم میکند. پژوهش پیش رو به تحلیل تطبیقی ژرفساختهای فلسفی «مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت رب» در سه نظام فکری فلسفه اسلامی میپردازد. با روشی توصیفیـتحلیلی و در چارچوبی تطبیقی، واکاوی میشود که ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا، هر یک با مبانی متافیزیکی متمایز، گذر از خودشناسی به خداشناسی را چگونه تحلیل میکنند. یافتهها نشان میدهد که ابنسینا در چارچوب حکمت مشائی، با تکیه بر «تجرد ایستای نفس» و «روش برهانی قیاسی»، مکانیسمی دو وجهی را طراحی کرده است: گذر از خداباوری به تجرد نفس (بُعد متافیزیکی) و استنتاج از تجرد نفس به خداشناسی (بُعد معرفتشناختی) که در آن «عقل فعال» نقش محوری ایفا مینماید. در مقابل، سهروردی با بنیان نهادن نظام بر محور «نور» و «ظلمت»، مکانیسم را بر «سنخیت وجودی» نفس نوری با نور الانوار استوار میسازد. در این نگاه، خودشناسی بمثابه «یادآوری» هویت اصیل نورانی و از طریق «سلوک عملی» و «اشراق»، بصورت حضوری و بیواسطه به خداشناسی میانجامد. در حکمت متعالیه، ملاصدرا با اتکا بر «اصالت وجود»، «تشکیک وجود»، «حرکت جوهری» و «فقر وجود معلول»، مکانیسمی وجودی ارائه میدهد. در این نظام، خودشناسی همان شهود حضوری «عینالربط» بودن نفس و عینِ شناخت خداوند است. تحقیق حاضر، نهتنها گامی در غنابخشی به تاریخ فلسفة اسلامی است، بلکه پاسخی به بحران هویت و معنویت انسان معاصر است که نشان میدهد راه رهایی «از خودبیگانگی» در بازگشت به خویشتن و کشف آینهوارگی نفس برای تجلی حقتعالی است.
قرآن کریم.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (۱۳۷۹) قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابنابیجمهور، محمدبن زینالدین (1405ق) عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم: دار سید الشهداء.
ابنسینا ( ۲۰۰۷ م)، رساله احوال النفس، مقدمه و تحقیق فؤاد الاهوانی، پاریس: دار بیبلیون.
ابنسینا (1383) رساله نفس، مقدمه، حواشی و تصحیح موسی عمید، همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
ابنسینا (1400) رسائل ابنسینا، قم: بیدار.
ابنسینا (1404 ق) الشفاء (الطبیعیات، کتاب النفس)، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
اسفندیاری، سیمین؛ الیاسی، آزاده (1399) «تطبیق خودشناسی از منظر کییرکگارد و شیخ اشراق»، تأملات فلسفی، شمارۀ 24، ص336ـ315.
امین رضوی، مهدی (۱۳۷۶) سهروردی و مکتب اشراق، ترجمۀ مجدالدین کیوانی، تهران: نشر مرکز.
ایزدی، محسن (1404) «تحلیل فلسفی فرایند علم شهودی به خداوند در حکمت متعالیه (با الهام از آیات و روایات)»، اندیشه دینی، شمارۀ 25، ص16ـ3.
پورجوادی، نصرالله (1392) اشراق و عرفان، چاپ اول، ویرایش دوم، انتشارات انجمن .
تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد (1410ق) غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق و تصحیح سید مهدی رجائی، قم: دار الکتب الاسلامیه.
جاوید، نصرتالله (1392) چکیده انسانشناسی و خودشناسی: رازها و نیازهای انسان، تهران: کدیور.
حائری یزدی، مهدی (۱۳۶۱) کاوشهای عقل عملی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
حبیبی، نجفقلی؛ حسینی الموسوی، مریم (1390) «خودشناسی از نظر افلاطون و سهروردی»، پژوهشهای اخلاقی، شمارۀ 6، ص102ـ109.
حسنزاده آملی، حسن (1386) شرح اشارات و تنبیهات، تهران: آیت اشراق.
رجبی، ابوذر (1392) «تحلیل تطبیقی نقش خودشناسی در معرفت به خدا از دیدگاه ملاصدرا و ابنعربی»، انسانپژوهی دینی، شمارۀ 30، ص113ـ89.
سجادی، سیدضیاءالدین (۱۳۷۹) تاریخ حکما و عرفای متأخر، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شهرزوری، شمسالدین محمد (۱۳۸3) رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق) تفسیر المیزان، قم: انتشارات اسلامی.
کربن، هانری (1391) ملاصدرا فیلسوف و متفکر بزرگ ایرانی، ترجمه و اقتباس ذبیحالله منصوری، تهران: جاویدان.
مصباح یزدی، محمدتقی، (۱۳۶۸) آموزش فلسفه، ج2، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مطهری، مرتضی (1376) مسئله شناخت، تهران: صدرا.
مظفری، حسین (1390) «اشراق و عرفان دوره نخستین»، انوار معرفت، شمارۀ 1، ص114ـ87.
ملاصدرا (1378) المظاهر الإلهیة فی أسرار العلوم الکمالیة، تصحیح و تحقیق سیدمحمد خامنهای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381) کسر أصنام الجاهلیة، تصحیح و تحقیق محسن جهانگیری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389) اسرار الآیات و انوار البینات، تصحیح و تحقیق محمدعلی جاودان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1390) مجموعه رسائل فلسفی، ج3، تصحیح و تحقیق احمد شفیعیها و سید یحیی یثربی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نصر، سیدحسین (۱۳۷۹) سه حکیم مسلمان، ترجمه احمد آرام. تهران: علمی و فرهنگی.
نصر، سیدحسین (1382) صدرالمتألهین و حکمت متعالیه، ترجمه حسین سوزنچی، تهران: سهروردی.
نظیری خامنه، نوشین (1391) خودشناسی از دیدگاه شیخ اشراق و افلوطین، تهران: دانشگاه الزهراء.
یزدانپناه، سیدیدالله (1391) حکمت اشراق، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
