رفتارهای انحرافی دانش‌آموزان در ایران: تحلیل لایه‌ای علی نقش خانواده و مدرسه در عصر فضای مجازی
الموضوعات : مسائل اجتماعی مرتبط با نهاد آموزش و پرورش
1 - دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، گروه آموزش علوم اجتماعی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: رفتارهای انحرافی, فضای مجازی, سناریو آینده, خانواده و مدرسه.,
ملخص المقالة :
در عصر دیجیتال، رفتارهای انحرافی دانش‌آموزان ایرانی -شامل اعتیاد به فضای مجازی، پرخاشگری سایبری، افت تحصیلی و کاهش ارتباطات واقعی- به چالشی عمده برای نهادهای خانواده و مدرسه تبدیل شده است. این پژوهش با هدف تحلیل لایه‌ای نقش خانواده و مدرسه در بروز و تعدیل این انحرافات، از رویکرد کیفی تحلیل لایه‌ای علی (CLA) بهره گرفته است که امکان کاوش چهارلایه‌ای مسئله (لیتانی، علل نظام‌مند، جهان‌بینی و اسطوره/ استعاره) را فراهم می‌کند و فراتر از تحلیل‌های سطحی پیشین، به ریشه‌های ساختاری، گفتمانی و اسطوره‌ای می‌پردازد. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۲ مشارکت‌کننده از شهر همدان بود. نمونه‌گیری هدفمند با تأکید بر تنوع نقش‌ها انجام شد و اشباع نظری به عنوان معیار کفایت نمونه در نظر گرفته شد. تحلیل داده‌ها بر اساس چهار لایه CLA صورت گرفت. یافته‌ها نشان داد که در لایه لیتانی، گفتمان عمومی پر از اضطراب و داورانه است؛ در لایه علل نظام‌مند، ضعف نظارت خانوادگی و ناکارآمدی مدرسه برجسته است؛ در لایه جهان‌بینی، تقابل گفتمان سنتی ایرانی- اسلامی با گفتمان دیجیتال فردگرا آشکار شد؛ در لایه اسطوره نیز استعاره‌هایی مانند «قربانی طوفان دیجیتال»، «نگهبان خسته» (خانواده) و «قلعه منزوی» (مدرسه)، باورهای ناخودآگاه را نمایان ساخت. سه سناریوی آینده ترسیم شد: تداوم بحران (تاریک)، تطابق حداقلی (خاکستری) و تحول مثبت (مطلوب) از طریق بازسازی گفتمان و توانمندسازی نهادی. نتیجه‌گیری تأکید دارد که تقویت نقش خانواده و مدرسه از طریق آموزش سواد رسانه‌ای، برنامه‌های مشارکتی و سیاست‌گذاری ملی، امکان کاهش انحرافات و بهره‌برداری مثبت از فضای مجازی را فراهم می‌کند.
احمدنژادکنگی، علی و طاهره حمیدانی (1398) «بررسی تأثیر آسیب‌های فضای مجازی بر سلامت روانی دانش‌آموزان»، کنفرانس ملی پژوهش‌های حرفه‌ای در روان‌شناسی و مشاوره با رویکرد دستاوردها نوین در علوم تربیتی و رفتاری «از نگاه معلم»، میناب.
جابری، فرزانه و سمیه پردل و فیروزه فلاح هکی و روح‌اله طاهری (1402) «اعتیاد دانش‌آموزان به فضای مجازی و مخاطرات آن برای جامعه»، دهمین همایش ملی تازه‌های روان‌شناسی مثبت، بندرعباس.
خانجانی، مهدی و فرشته قنبری و ابراهیم نعیمی (1398) «بررسی ارتباط کارکرد خانواده، سبک دلبستگی و سبک‌های تربیتی والدین با اعتیاد به اینترنت در نوجوانان»، فرهنگ مشاوره و روان درمانی، دوره دهم، شماره 37، صص 121-142.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.23456789.1398.10.37.5.8.
شیخی، سمیه (1402) «آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان در فضای مجازی»، ششمین همایش بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
خسروی، زهرا و ام¬هانی علیزاده صحرایی (۱۳۹۰) «رابطه اعتیاد به اینترنت با عملکرد خانواده و سلامت روان در دانش‌آموزان»، مطالعات روان‌شناسی تربیتی (سیستان)، شماره 14، پاییز و زمستان، صص 59-80.
صالحی منظری، محمد (1401) «بررسی اثرات اعتیاد به فضای مجازی بر عملکرد تحصیلی، رفتاری و سلامت روان‌شناختی دانش‌آموزان»، پانزدهمین کنفرانس ملی روان‌شناسی، علوم اجتماعی و تربیتی، بابل.
عبادی، متینه و علیرضا روشنی خیاوی و سلیم کاظمی و ساناز عینی و رسول رضایی ملاجق (1400) «اعتیاد به فضای مجازی در دانش‌آموزان: نقش پیش‌بین از خود بیگانگی تحصیلی و آشفتگی روان¬شناختی»، فصلنامه روان‌شناسی مدرسه و آموزشگاه، سال دهم، شماره 2، صص 85-102.
https://doi.org/10.22098/jsp.2021.1018.
فرقانی، محمدمهدی و یاسین خدامرادی (۱۳۹۸) «نقش سواد رسانه‌ای در تعدیل اعتیاد اینترنتی (مطالعه موردی: دانش‌آموزان مقطع متوسطه دوم چهارمحال و بختیاری)»، مطالعات فرهنگ- ارتباطات، دوره بیستم، شماره 45، صص 85-102.
https://dorl.net/dor/20.1001.1.23456789.1398.20.45.6.8.
Ahmadi Shooli, Z., & Rahimi, L. (2024) Adolescent family dynamics and the role of social media in shaping relationships. Journal of Adolescent and Youth Psychological Studies, 5(5), 116-125.
https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2023.107802.
Akbari, M., et al. (2023) Potential risk and protective factors related to problematic social media use among adolescents in Iran: A latent profile analysis. Addictive Behaviors, 146, 107802.
https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2023.107802.
Bandura, A. (1977) Social learning theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. Bishop, B. J.; Dzidic, P. L. (2014) Dealing with wicked problems: Conducting a causal layered analysis of complex social psychological issues. American Journal of Community Psychology, 53(1-2), 13-24.
https://doi.org/10.1007/s10464-013-9614-2.
Boer, M., et al. (2020) Adolescents' Intense and Problematic Social Media Use and Their Well-Being in 29 Countries. Journal of Adolescent Health, 66(6S), S89-S99.
https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2020.02.014.
Bronfenbrenner, U. (2005) Making Human Beings Human: Bioecological Perspectives on Human Development. Sage.
Chegeni, M., Nakhaee, N., Shahrbabaki, M. E., Mangolian Shahrbabaki, P., Javadi, S., & Haghdoost, A. (2022) Prevalence and motives of social media use among the Iranian population. Journal of Environmental and Public Health, 2022, Article 1490227, 1-7.
https://doi.org/10.15167/2421-4248/jpmh2022.63.2.1234.
Domoff, S. E., Borgen, A. L., & Radesky, J. S. (2019) The psychology of problematic media use in children and adolescents. Current Opinion in Psychology, 36, 35-40.
https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2019.12.012.
Effatpanah, Mohammad et al. (2020) Association of Internet Addiction with Emotional and Behavioral Characteristics of Adolescents. Iranian Journal of Psychiatry.
Harsej, Z.; Mokhtari Lakeh, N.; Sheikholeslami, F.; Kazemnezhad Leili, E. (2021) Internet addiction and its relationship with family functioning in high school students. Journal of Holistic Nursing and Midwifery, 31(1), 25–35.
https://doi.org/10.32598/jhnm.31.1.5.
Hirschi, T. (1969) Causes of Delinquency. University of California Press.
Inayatullah, S. (2017) Causal Layered Analysis: A Four-Level Approach to Alternative Futures. Journal of Futures Studies.
Jahangiri, J.; Fattahi, S. (2017) The Application of Causal Layered Analysis to Deconstruct the Present Conditions of Media and Politics in Iran. ResearchGate.
Lebni, J. Y., et al. (2022) Identification of the opportunities and threats of using social media among Iranian adolescent girls. Frontiers in Psychology.
https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.805621.
Lee, B. H. (2018) Explaining cyber deviance among school-aged youth. Child Indicators Research, 11(2), 563–584.
https://doi.org/10.1007/s12187-017-9452-0.
Lozano-Blasco, R., Latorre-Martínez, M. P., & Cortés-Pascual, A. (2021). Adolescent deviance and cyber-deviance: A systematic literature review. Frontiers in Psychology, 12, Article 748006.
https://doi.org/10.1080/01639625.2021.1940825.
Malterud, K., Siersma, V. D., & Guassora, A. D. (2016) Sample size in qualitative interview studies: Guided by information power. Qualitative Health Research, 26(13), 1753-1760.
https://doi.org/10.1177/1049732315617444.
Mehrolhassani, M. H., Mirzaei, S., Poorhoseini, S. S., & Oroomiei, N. (2019) Finding the reasons of decrease in the rate of population growth in Iran using causal layered analysis (CLA) method. Medical Journal of the Islamic Republic of Iran, 33, 92, 553-558.
https://doi.org/10.34171/mjiri.33.92.
Nesi, J., Choukas-Bradley, S., & Prinstein, M. J. (2018) Transformation of adolescent peer relations in the social media context: Part 1—A theoretical framework and application to dyadic peer relationships. Clinical Child and Family Psychology Review,21 (3), 267–294.
https://doi.org/10.1007/s10567-018-0261-x.
Ostovar, S., Allahyar, N., Aminpoor, H., Moafian, F., Nor, M. B. M., & Griffiths, M. D. (2016) Internet addiction and its psychosocial risks (depression, anxiety, stress and loneliness) among Iranian adolescents and young adults: A structural equation model in a cross-sectional study. International Journal of Mental Health and Addiction, 14, 257-267.
https://doi.org/10.1007/s11469-015-9620-3.
Pazdur, M., Tutus, D., & Haag, A. C. (2025). Risk factors for problematic social media use in youth: A systematic review of longitudinal studies. Adolescent Research Review, 10(2), 237-253.
https://doi.org/10.1007/s40894-025-00245-7.
Rodionova, V. I., Shvachkina, L. A., & Bilovus, V. K. (2020) Transformation of social deviations of teenagers in the conditions of digitalization of modern society. Atlantis Press, 733-739.
https://doi.org/10.2991/assehr.k.200318.004.
Saunders, B., Sim, J., Kingstone, T., Baker, S., Waterfield, J., Bartlam, B., Burroughs, H., & Jinks, C. (2018) Saturation in qualitative research: Exploring its conceptualization and operationalization. Quality & Quantity, 52(4), 1893-1907.
https://doi.org/10.1007/s11135-017-0574-8.
Steinberg, L. (2010) A dual systems model of adolescent risk-taking. Developmental Psychobiology, 52(3), 216-224.
https://doi.org/10.1002/dev.20424.
Talebiana, S., & Talebianb, H. (2018). The Application of Causal Layered Analysis to Deconstruct the Present Con-ditions of Media and Politics in Iran. FUTURES OF A COMPLEX WORLD, 111.
https://doi.org/10.1186/s40309-018-0137-9.
Throuvala, M. A., Griffiths, M. D., Rennoldson, M., & Kuss, D. J. (2019) School-based prevention for adolescent Internet addiction: Prevention is the key. A systematic literature review. Current Neuropharmacology, 17(6), 507-525.
https://doi.org/10.2174/1570159X17666180701080822.
Udris, R. (2016) Cyber deviance among adolescents and the role of family, school, and neighborhood: A cross-national study. International Journal of Cyber Criminology, 10(2), 127-146.
https://doi.org/10.5281/zenodo.146778.
