<p>چند سالی است که مطالعات رجالی، در وادی شناخت راویان احادیث، گسترش یافته و سبب پدیداری مقالات علمی ارزشمندی شده است. شاید تا پیش از این، نگاشتن مقاله&zwnj;ای راوی&zwnj;شناسانه، آن هم با تمرکز بر توثیق و تضعیف راویان اختلافی، مقاله&zwnj;ای مسأله&zwnj;محور و مطلوب قلمداد می&zwnj;شد ولی بر پایه آن&zwnj;چه که در این یادداشت خواهد آمد، شاید نتوان اکنون چنین مقاله&zwnj;ای را پسندید و این گونه از مقالات را پیشنهاد داد.</p>

<p>دانش صرف از جمله دانش&zwnj;های ادبی تأثیرگذار در فهم قرآن و حدیث است. منابع آموزشی دانش صرف و روش تعلیمی این دانش یکی از محورهای پژوهشی است که می&zwnj;تواند مورد توجّه پژوهشگران باشد. حجّت الاسلام و المسلمین داوود فائزی&zwnj;نسب با توجّه به تجربه تدریس در مجامع مختلف حوزوی و سابقه تألیف چندین کتاب آموزشی در این زمینه، آرای خود را در این مصاحبه تبیین کرده است. پرسش اصلی این مصاحبه آن است که چه زمینه&zwnj;هایی در دانش صرف، دارای کاستی است؟ او در پاسخ، ابتدا به دو رویکرد در مواجهه با قواعد صرف پرداخت؛ استخراج قواعد از منابع اصلی صرف یا استخراج قواعد از منابع لغوی. او معتقد است رویکرد دوم، مکمل رویکرد رایج فعلی است و منجر به واقعی&zwnj;سازی قواعد و کاربردی شدن آنها می&zwnj;شود. در ادامه، وی با تمرکز بر روش&zwnj;های آموزشی و کتاب&zwnj;های درسی، به نقد و بررسی کاستی&zwnj;ها در این زمینه پرداخته است. قواعد کم&zwnj;کاربرد، مثال&zwnj;های فرضی، پرداختن بیش از اندازه به مباحث سماعی و غفلت از برخی مسائل آموزشی دیگر، کاستی&zwnj;هایی است که از نظر او قابل جبران است. وی در مسیر حل این چالش&zwnj;ها کتاب&zwnj;هایی را تألیف کرده که در این مصاحبه به معرّفی ویژگی&zwnj;های آن می&zwnj;پردازد. عبور از مثال&zwnj;های فرضی به سمت تمرین&zwnj;های قرآنی، توجّه به قواعد نحوی مرتبط با صرف، اعتدال در پرداختن به مباحث سماعی، توجّه به صیغه&zwnj;های الگو در آموزش تغییرات صرفی، توجّه به نمونه&zwnj;های قرآنی و تفکیک مباحث تکمیلی از مباحث پایه و پرکاربرد (مرحله&zwnj;بندی آموزش)، از جمله ویژگی این آثار است. از ویژگی&zwnj;های گفت&zwnj;وگوی حاضر، تطبیق محورها بر نمونه&zwnj;های صرفی و تفکیک مرحله شناخت و آشنایی با مرحله تمرین، تکرار و مهارت است. او در بخش پژوهش معتقد است هر یک از مسائل و سرفصل&zwnj;های دانش صرف می&zwnj;تواند با رویکرد استخراج قواعد از منابع لغوی مورد مطالعه مستقل قرار گرفته و قواعد صرفی آنها ارزیابی شود.</p>

<p>دانش&zwnj;های ادبیات عرب، به جهت نقشی که در فهم دقیق متون دینی دارند، همواره در کانون توجّه عالمان حوزه بوده&zwnj;اند. با این حال، بی&zwnj;اعتنایی به دانش فقه اللّغة در برنامه آموزشی ـ پژوهشی حوزه طیّ دو قرن اخیر و کم&zwnj;توجّهی پژوهشی به دانش صرف در میان طلّاب علوم دینی، لزوم اهتمام جدّی&zwnj;تر به این دو عرصه ادبی و پر کردن خلأهای پژوهشی مرتبط با آنها را برجسته ساخته است. حجّت الاسلام و المسلمین محمّد امین مؤمنی، مدرّس، نویسنده و پژوهشگر ادبیات عرب در این مصاحبه با رویکردی نقّادانه به واکاوی جایگاه دانش &laquo;فقه اللّغة&raquo; در منظومۀ علوم ادبی و اهداف کلان این دانش می&zwnj;پردازد. مساله اصلی که در این مصاحبه تبیین می&zwnj;شود، خلأهای مهم و آشفتگی روش&zwnj;شناختی در پژوهش&zwnj;های ادبیات عرب، به&zwnj; ویژه در حوزه صرف و لغت است؛ وضعیتی که در آن، مرزهای دقیق دانش&zwnj;هایی چون فقه اللّغة با علم اللغة و زبان&zwnj;شناسی مشخّص نیست و نبود &laquo;اصولِ&raquo; مدوّن برای استدلال در صرف، لغت و بلاغت، تحلیل ادبی متون دینی را با چالش&zwnj;هایی مواجه ساخته است. اهمّیت و ضرورت این مساله در تأثیر مستقیم آن بر فهم قرآن و حدیث آشکار می&zwnj;شود؛ چه آن&zwnj;که فقدان روش مشخّص برای کشف قواعد و تحلیل متون دینی می&zwnj;تواند به برداشت&zwnj;های نادرست از آیات و روایات یا تولید قواعد ناهمخوان با این متون بینجامد. بر این اساس، مصاحبه پیشِ رو، چیستی، اهداف و ضرورت&zwnj;های پژوهشی دانش فقه اللّغة را مورد سؤال قرار داده و چگونگی جهت&zwnj;دهی به پژوهش&zwnj;های این عرصه برای رفع نیازهای واقعی در راستای خدمت به فهم قرآن و حدیث را به بحث می&zwnj;گذارد. ویژگی شاخص این مصاحبه، فراتر رفتن از بحث&zwnj;های کلّی و ارائه یک نقشه راه نظام&zwnj;مند و کاربردی در قالب هشت هدف پیشنهادی برای فقه اللّغة است. این هشت هدف با ذکر مثال&zwnj;های متعدّد و عینی از تأثیر مباحث لغوی، صرفی و لهجه&zwnj;ای بر تفسیر آیات قرآن، ضرورت پژوهش&zwnj;های میان&zwnj;رشته&zwnj;ای و بنیادین در ادبیات عرب را به &zwnj;شکلی ملموس آشکار می&zwnj;سازد.</p>

<p>دانش صرف یکی از ارکان بنیادین در فهم دقیق متون دینی و استنباطات علمی است. با این حال، آموزش و پژوهش در این عرصه با کاستی&zwnj;ها و خلأهای جدّی مواجه است. مصاحبه حاضر به آسیب&zwnj;شناسی نظام آموزشی و متون درسی دانش صرف پرداخته و نشان می&zwnj;دهد که منابع متداول، از انسجام و عمق کافی برخوردار نیستند. ضرورت پرداختن به این مساله از آن&zwnj;جا ناشی می&zwnj;شود که ریزه&zwnj;کاری&zwnj;های علم صرف و تبیین دقیق اوزان، تأثیر مستقیمی بر مباحث فقهی، اصولی و تفسیر قرآن و روایات دارد. به&zwnj;گونه&zwnj;ای که تفاوت در تحلیل صرفی یک کلمه می&zwnj;تواند به تغییر در حکم فقهی مستنبط یا فهم کاملاً متفاوت از آیات الهی منتهی شود. پرسش اصلی این گفت&zwnj;وگو آن است که مهم&zwnj;ترین خلأهای پژوهشی و آموزشی دانش صرف در حوزه&zwnj;های علمیه چیست و چگونه می&zwnj;توان با پیوند دادن این قواعد با کارکردهای عینی در متون قرآن و حدیث، جایگاه آن را در پژوهش&zwnj;های اسلامی احیا کرد؟ از ویژگی&zwnj;های برجسته این مصاحبه، رویکرد انتقادی برآمده از نگاهی فراتر از تئوری&zwnj;های محض با بیش از دو دهه تجربه مستمر تدریس و حضور در ساختار&zwnj;های آموزشی است. این گفت&zwnj;وگو ضمن تبیین ضعف&zwnj;های ساختاری نظیر توقّف آموزش صرف در پایه&zwnj;های ابتدایی، راهکارهای عملی روشنی ارائه می&zwnj;دهد.</p>

<p>برخی از کتاب&zwnj;ها مشتمل بر مقالات متعدّدی هستند. گردآورنده این مجموعه&zwnj;ها، مقالات و یا نگاشته&zwnj;های علمی متعدّدی را در موضوع واحد و یا موضوعات متعدّدی که به گونه&zwnj;ای و یا در امری با یکدیگر اشتراک دارند، کنار هم گرد آورده و برای حفظ آنها از نابودی یا فراموشی به چاپ آنها همّت می&zwnj;گمارد. در صورتی که پس از این گام، گام دیگری برای حفظ نگاشته&zwnj;های درون این مجموعه&zwnj;ها به شکل مدرن برداشته نشود، به فراموشی سپرده شده و هدف گردآورنده محقّق نخواهد شد. یکی از این مجموعه&zwnj;ها کتاب &laquo;میراث اسلامی ایران&raquo; است. این کتاب مجموعه&zwnj;ای منحصر به &zwnj;فرد است که بخشی از نگاشته&zwnj;های کهن شیعی را احیا کرده است. با گذشت نزدیک به سه دهه از انتشار این اثر، بسیاری از رساله&zwnj;های درون آن به &zwnj;دلیل عدم معرّفی مستقل، در آستانه فراموشی قرار گرفته و یا فراموش شده&zwnj;اند. نوشتار حاضر به بررسی اجمالی این مجموعه ۱۰ جلدی پرداخته و با روشی توصیفی، همه ۱۷ نگاشته&zwnj;ای که با علوم یا معارف حدیث، ارتباط دارند را شناسایی و معرّفی کرده است. دستاورد این تحقیق، هموار کردن مسیر برای بازنشر این متون متروک و فراهم&zwnj;سازی بستر پژوهش&zwnj;های عمیق&zwnj;تر پیرامون معارف حدیثی است.</p>