شکاف هستی یا مراتب وجود؟ (مسئلۀ شلینگ، پاسخ ملاصدرا)
محورهای موضوعی : مطالعات تطبیقی فلسفههای اشراقی/ مشرقی
احمد عبادی
1
,
الهام سادات کریمی دورکی
2
1 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 - دانشآموخته دکتری فلسفه، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
کلید واژه: بنیاد, وجود, وحدت تشکیکی, شر, آزادی, شلینگ, ملاصدرا,
چکیده مقاله :
به معضل متافیزیکی «وحدت و کثرت» دو پاسخ بنیادین داده شده است: متافیزیک «شکاف هستی» در ایدئالیسم آلمانی و «مراتب وجود» در حکمت متعالیه، مسئلۀ اصلی از این تعارض برمیخیزد که معمای حضور نقص، شر و آزادیِ انضمامی در نظامی مبتنی بر کمال امر مطلق، چگونه توجیه میشود؟ پژوهش حاضر با رویکردی هرمنوتیکی، تمایز شلینگی میان «بنیاد فعال» و «وجود» را در برابر تمایز صدرایی میان «ماهیت منفعل» و «وجود» واکاوی میکند. این گفتگو، برغم تفاوتهای تاریخی و مفهومی، بر فرضیۀ همساختاری در مواجهه با این معضل استوار است که از یک انتخاب بنیادین در تاریخ متافیزیک پرده برمیدارد: از یکسو، راهی که شر را بر اساس اصلی فعال، ایجابی و دارای اراده (بنیاد شلینگی) تبیین میکند و ناگزیر به پذیرش ستیز ذاتی در بنیاد واقعیت میانجامد، و از سوی دیگر، راهی که آن را بر اساس اصلی منفعل، اعتباری و عدمی (ماهیت صدرایی) در یک نظام طولیِ هماهنگ و مبتنی بر مراتب مرتفع میسازد. نظام مبتنی بر «وحدت تشکیکی»، با نفی شکاف در هستی، پاسخی منسجم به معضل بنیاد در ایدئالیسم آلمانی میدهد، اما در برابر پرسش آزادی مطلق شلینگی بچالش کشیده میشود. سرانجام این مواجهه، نه یکیانگاشتن دو نظام، که گشودن افقهای هر یک بروی دیگری و غنیسازی متقابل آنهاست.
Two fundamental responses have been given to the metaphysical problem of “unity and multiplicity”: the metaphysics of “split of being” in German Idealism and “levels of existence” in the Transcendent Theosophy. The main issue arises from the conflict of how the enigma of the presence of imperfection, evil, and concrete freedom is justified in a system based on the perfection of the absolute. Following a hermeneutical approach, the present research analyzes the Schellingian distinction between “active ground” and “existence” versus Mullā Ṣadrā's distinction between “passive quiddity” and “existence.” This dialogue, despite historical and conceptual differences, is based on the hypothesis of structural similarity in confronting this problem, which reveals a fundamental choice in the history of metaphysics: on the one hand, a path that explains evil based on an active, positive, and volitional principle (Schellingina ground) and inevitably leads to the acceptance of an inherent conflict in the ground of reality; on the other hand, a path that resolves it based on a passive, mentally-posited, and non-existential principle (Mullā Ṣadrā's quiddity) within a harmonious longitudinal system based on degrees. By denying a gap in existence, the system based on “graded unity” provides a coherent answer to the problem of ground in German Idealism. However, it is challenged by Schelling’s question of absolute freedom. Ultimately, the outcome of this encounter is not equating the two systems, but rather the opening of the horizons of each of them to the other and their mutual enrichment.
بیرشک، سپید (۱۴۰۰) از متافیزیک شر تا نظام عشق: خوانش انتقادی تفسیر هایدگر از رسالۀ آزادی شلینگ، تهران: نقد فرهنگ.
حسینی، سیدمسعود (۱۳۹۹) «آزادی بمثابه فعلیت قوۀ نفس در حکمت متعالیه»، شناخت، شمارۀ ۸۲، ص80ـ۶۱؛ https://doi.org/10.48308/kj.2024.233630.1200
شلینگ، فردریش ولیهلم (1398) پژوهشهای فلسفی در باب ذات آزادی انسان، ترجمۀ مجتبی درایتی و ابوالحسن ارجمند تاجالدینی، تهران: شبخیز.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۸۶) بدایة الحکمة، تصحیح و تعلیق علی شیروانی، قم: بوستان کتاب.
عبادی، احمد؛ کریمی دورکی، الهامسادات (1401) «خوانش شلینگ از مسئلۀ همهخداانگاری بر مبنای اصل اینهمانی»، فلسفه، شمارۀ 39، ص211ـ194؛ https://doi.org/10.22059/jop.2022.335198.1006673
عبادی، احمد؛ کریمی دورکی، الهامسادات (1402) «متافیزیک شر؛ تفسیر هستیشناختی بر نقد نظام آزادی»، فلسفه، شمارۀ 41، ص126ـ104؛ https://doi.org/10.22059/jop.2023.350598.1006755
عبودیت، عبدالرسول (۱۳۹۰) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، تهران: سمت.
کربن، هانری (۱۳۹۹) تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمۀ سیدجواد طباطبایی، تهران: مینوی خرد.
کریمی دورکی، الهام السادات؛ صافیان، محمدجواد؛ مشکات، محمد (۱۴۰0) «تفسیر مارتین هیدگر از تمایز هستیشناختی بنیاد و وجود در نظام آزادی فردریش شلینگ»، فصلنامۀ پژوهشهای فلسفیـکلامی، شمارۀ ۸۷، ص172ـ149؛ https://doi.org/10.22091/jptr.2021.6100.2413
مطهری، مرتضی (۱۳۶۳) شرح مبسوط منظومه، ج۲، تهران: حکمت.
ملاصدرا (۱۳۸0) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج2 و 7، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج6، تصحیح و تحقیق احمد احمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸3الف) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸3ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج3، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸3ج) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج8، تصحیح و تحقیق علیاکبر شاد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
هایدگر، مارتین (۱۳۸۸) چه باشد آنچه خوانندش تفکر؟، ترجمۀ سیاوش جمادی، تهران: ققنوس.
هگل، گئورگ ویلهلم فریدریش (۱۳۹۶) تفاوت میان دستگاه فلسفی فیخته و شلینگ، ترجمۀ زیبا جبلی، تهران: شفیعی.
Beiser, F. C. (2002). German idealism: The struggle against subjectivism. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Emad, P. (1975) Heidegger on Schelling’s concept of freedom. Man and world, vol. 8, no. 2, pp. 157-174.
https://doi.org/10.1007/BF01256436
Heidegger, M. (1977). The question concerning technology and other essays, Trans. by W. Lovitt, San Francisco: Harper and Row.
Heidegger, M. (1985). Schelling’s treatise on the essence of human freedom. trans. by J. Stambaugh, Ohio University Press.
Schelling, F. W. J. (1809/ 1936). The philosophical studies of the essence of human freedom. trans. by J. Gutmann, Chicago: Open Court.
Sikka, S. (1994). Heidegger’s sppropriation of Schelling. The southern journal of philosophy, Vol. XXXII, pp. 421-448.
