سازوکار حفظ نظام در اندیشه سیاسی اسلام؛ مطالعه موردی تعامل نظارتی شورای عالی اداری و دیوان عدالت اداری
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
میلاد شریفی مقدم
1
,
حجت اله ابراهیمیان
2
,
محمدرضا حکاک زاده
3
1 - دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 - استادیار، عضو هیات علمی، گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی قم، ایران
3 - استادیار، عضو هیات علمی، گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی قم، ایران
کلید واژه: حفظ نظام, اندیشه سیاسی اسلام, نظارت اداری, شورای عالی اداری, دیوان عدالت اداری.,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه نهادهای نظارتی درونحاکمیتی بهعنوان سازوکارهای تحقق اصل «حفظ نظام» در اندیشه سیاسی اسلام انجام شده است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی بینرشتهای، نقش و تعامل دو نهاد شورای عالی اداری (به مثابه نهاد سیاستگذار و هماهنگکننده اداری) و دیوان عدالت اداری (به مثابه نهاد ناظر قضایی) را بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که شورای عالی اداری با مأموریت کارآمدسازی و یکپارچهسازی ساختار اداری، و دیوان عدالت اداری با وظیفه تحقق عدالت اداری و حاکمیت قانون، در یک رابطه دیالکتیکیِ «کارآمدی-عدالت» عمل میکنند. این تعامل - که گاه در قالب نظارت و ابطال مصوبات شورا توسط دیوان تجلی مییابد - یک سیستم تعادلبخش و اصلاحگر درون قوه مجریه ایجاد کرده و از طریق صیانت از مشروعیت و ارتقای کارآمدی نظام، به مثابه سازوکار عینی حفظ نظام اسلامی عمل مینماید. در نهایت، مقاله چالشهای پیش روی این تعامل و راهکارهای تقویت آن را مورد بحث قرار میدهد.
The present research aims to explain the position of intra-governmental supervisory institutions as mechanisms for realizing the principle of "preserving the system" (Hifz al-Nizam) in Islamic political thought. Using a descriptive-analytical method and an interdisciplinary approach, this study examines the role and interaction of two institutions: the Supreme Administrative Council (as a policy-making and administrative coordinating body) and the Administrative Justice Court (as a judicial oversight body). The findings indicate that the Supreme Administrative Council, with its mission of administrative efficiency and integration, and the Administrative Justice Court, with its duty to realize administrative justice and the rule of law, operate within a dialectical relationship of "efficiency-justice." This interaction — which is sometimes manifested in the form of the Court's supervision and annulment of the Council's regulations — creates a balancing and corrective system within the executive branch. By safeguarding the system's legitimacy and enhancing its efficiency, it functions as a concrete mechanism for preserving the Islamic system. Finally, the article discusses the challenges facing this interaction and solutions to strengthen it.
قرآن کریم.
. امام خمینی، سیدروحالله (۱۳۷۸). کتاب البیع (جلد ۲). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، سیدروحالله (۱۳۷۹). صحیفه امام (جلد ۲۱). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). حکومت اسلامی و ولایت فقیه. قم: انتشارات اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة (جلد ۱۵). قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام
خامنهای، سیدعلی (۱۳۸۲). اجوبه الاستفتائات. تهران: دفتر مقام معظم رهبری.
صدر، سیدمحمدباقر (۱۴۰۸ق). اقتصادنا. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن (جلد ۴). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۰). نظریه سیاسی اسلام (جلد ۱). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
نصیری، محمد (۱۳۹۷). فقه سیاسی اسلام: مبانی و کاربردها. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصلاحیۀ ۱۳۶۸).
قانون تشکیل دیوان عدالت اداری (۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی).
قانون تشکیل شورای عالی اداری ۱۳۷۹.
قانون مدیریت خدمات کشوری۱۳۸۶.
قانون کار جمهوری اسلامی ایران ۱۳۶۹.
قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
حاجیدهآبادی، محمدعلی (۱۳۹۶). صلاحیتهای دیوان عدالت اداری در نظارت بر مصوبات دولت. تهران: نشر خرسندی.
خلیلی، محسن (۱۳۹۸). «تحلیل فقهی اصل حفظ نظام و انعکاس آن در قانون اساسی». فصلنامه حقوق اسلامی، سال ۱۶، شماره ۶۱، صص ۷-۳۴.
رضایی فرد، محمدحسین (۱۳۹۵). «جایگاه نظارت در حکومت اسلامی با تأکید بر نظارت دیوان عدالت اداری». فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، سال دوازدهم، شماره ۴۴، صص ۱۵-۳۴.
زرنگار، محمد (۱۳۹۸). «مشکلات اجرای آرای دیوان عدالت اداری و راهکارهای تقویت آن». فصلنامه پژوهشهای حقوقی قوه قضائیه، سال اول، شماره ۲، صص ۱۲۵-۱۵۰.
قاضیزاده، کاظم (۱۳۸۹). تحلیلی بر صلاحیتهای دیوان عدالت اداری. تهران: انتشارات خرسندی.
قاضیزاده، کاظم (۱۳۹۵). «صلاحیت دیوان عدالت اداری بر مصوبات شورای عالی اداری؛ تعارض یا تعامل؟». مجله کانون وکلای دادگستری مرکز، دوره جدید، شماره ۷۰، صص ۸۹-۱۱۰.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۰). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار.
محقق داماد، مصطفی (۱۳۸۳). قواعد فقه (بخش قضایی). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور (۱۳۹۷). گزارش عملکرد و چالشهای شورای عالی اداری. تهران: دبیرخانه شورای عالی اداری.
میرمعزی، سیدحسین (۱۳۹۵). «تعامل سازنده شورای عالی اداری و دیوان عدالت اداری در نظام جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه حقوق عمومی، سال هشتم، شماره ۲۳، صص ۶۵-۸۴.
میرمعزی، سیدحسین (۱۴۰۰). «الگوی بهینه تعامل شورای عالی اداری و قوه قضائیه در حوزه نظارت بر اداره». فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، دوره ۵۱، شماره ۱، صص ۲۱۵-۲۴۰.
هاشمی، سیدمحمد (۱۳۹۸). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلد ۱ و ۲). تهران: نشر میزان.
دیوان عدالت اداری. گنجینه آرای هیأت عمومی دیوان عدالت اداری. قابل دسترسی در سامانه ملی قضاوت (https://divan-edalat.ir).
خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) (۱۳۹۹). «تحلیل آرای هیأت عمومی دیوان عدالت اداری در ابطال مصوبات خلاف قانون». کد خبر: ۸۳۹۵۶۷. قابل دسترسی در: www.irna.ir
العاملی، زینالدین (شهید ثانی) (۱۴۱۳ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
